Küresel Küba Füze Krizi 1962 ve Türkiye'deki Jüpiter Füzeleri: Dünya Nükleer Savaşın Eşiğinden Nasıl Döndü, Türkiye Neden Pazarlığın Parçası Oldu?
Ekim 1962'de ABD'nin Küba'da Sovyet nükleer füzelerini tespit etmesiyle başlayan kriz, dünyayı nükleer savaşın eşiğine getirdi. 13 gün süren gerilim, Sovyetlerin Küba'dan füzelerini çekmesiyle sona erdi. Ancak anlaşmanın gizli bir parçası vardı: ABD, Türkiye'de konuşlu Jüpiter füzelerini sökecekti.
13 gün süren kriz, gizli bir takasla bitti: Küba'daki Sovyet füzeleri karşılığında İzmir'deki ABD füzeleri sökülecekti. Ankara'ya sorulmadı.
1959-1961 arasında NATO kararıyla Türkiye'ye, İzmir yakınlarında konuşlandırılmak üzere 15 adet orta menzilli Jüpiter balistik füzesi yerleştirildi. Bu füzeler Sovyetler Birliği'nin önemli şehirlerini hedef alabiliyordu. Sovyet lideri Nikita Kruşçev, ABD'nin hemen yanı başındaki Küba'ya nükleer füze yerleştirerek bu dengeyi kendi lehine çevirmeye çalıştı.
13 gün
- 14 Eki 1962 ABD keşif uçakları Küba'da füze rampalarını görüntüledi.
- 22 Eki 1962 Başkan Kennedy televizyonda Küba'ya deniz "karantinası" uygulanacağını açıkladı.
- 26-27 Eki 1962 Kruşçev'den iki mektup geldi; ikincisi Türkiye'deki Jüpiterlerin sökülmesini de şart koşuyordu. Aynı gün Küba üzerinde bir ABD keşif uçağı düşürüldü.
- 28 Eki 1962 Kruşçev, füzeleri Küba'dan çekeceğini açıkladı.
- Nis 1963 Türkiye'deki Jüpiter füzeleri söküldü.
Gizli takas
Kamuoyuna açıklanan anlaşmaya göre ABD, Küba'yı işgal etmeyeceğine söz verdi. Ancak Başkanın kardeşi Robert Kennedy'nin Sovyet büyükelçisiyle yaptığı görüşmede, Türkiye'deki Jüpiterlerin birkaç ay içinde sökülmesi konusunda gizli bir taahhüt verildi. Bu takasın Türkiye'ye danışılmadan yapıldığı yıllar sonra belgelerle ortaya çıktı. ABD yönetimi, füzelerin zaten eskidiğini ve yerine Akdeniz'deki Polaris denizaltılarının görev yapacağını savundu.
ABD'nin bakış açısı
- Jüpiterler teknolojik olarak eskimişti.
- Nükleer savaşı önlemek her şeyden önemliydi.
Türkiye'de oluşan algı
- Ülkenin güvenliğini ilgilendiren bir kararın Türkiye'ye sorulmadan alınması.
- Müttefikin gerektiğinde Türkiye'yi pazarlık konusu yapabileceği kaygısı.