Küresel İkinci Dünya Savaşı'nda Türkiye: İnönü'nün Tarafsızlık Politikası Ülkeyi Savaştan Nasıl Uzak Tuttu, Bedeli Ne Oldu?
İkinci Dünya Savaşı, 1939-1945 arasında 60 milyonu aşkın insanın ölümüne yol açtı. Türkiye ise Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün yönetiminde her iki tarafla dengeli ilişkiler yürüterek savaşa fiilen girmedi. Bu politika ülkeyi yıkımdan korudu; ancak ağır ekonomik bedeller ve savaş sonrasında yeni güvenlik kaygıları getirdi.
Almanya ile saldırmazlık, Müttefiklerle ittifak, krom pazarlığı ve son anda savaş ilanı. Bir 'denge siyaseti' klasiği.
1939'da savaş başladığında Türkiye, Kurtuluş Savaşı'ndan yalnızca 17 yıl sonra yeniden büyük bir çatışmanın eşiğindeydi. Ordunun modernizasyonu tamamlanmamış, ekonomi zayıftı. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün temel hedefi, ülkeyi savaşın dışında tutmaktı.
Denge siyasetinin adımları
- Eki 1939 İngiltere ve Fransa ile Üçlü İttifak imzalandı; ancak Sovyetler Birliği ile savaşa sürüklenmeyi önleyen bir hüküm eklendi.
- Haz 1941 Almanya ile Dostluk ve Saldırmazlık Paktı imzalandı; birkaç gün sonra Almanya Sovyetler Birliği'ne saldırdı.
- Oca 1943 İngiltere Başbakanı Churchill ile İnönü Adana'da görüştü; Müttefikler Türkiye'nin savaşa girmesini istedi.
- Ara 1943 Kahire Konferansı'nda baskılar sürdü; Türkiye ordusunun eksiklerini öne sürerek savaşa girmeyi erteledi.
- Nis 1944 Almanya'ya krom satışı durduruldu.
- 23 Şub 1945 Türkiye, BM'nin kurucu konferansına katılabilmek için Almanya ve Japonya'ya sembolik olarak savaş ilan etti.
Krom pazarlığı
Türkiye, savaş sanayisi için kritik bir maden olan kromun önemli üreticilerinden biriydi. Hem Almanya hem de Müttefikler bu madene ihtiyaç duyuyordu. Türkiye, krom satışlarını her iki tarafla da bir pazarlık aracı olarak kullandı.
Ekonomik ve toplumsal bedel
- Bir milyona yakın askerin seferber edilmesi, tarımsal üretimi ve ekonomiyi ağır biçimde etkiledi.
- Karaborsa, kıtlık ve ekmek karnesi uygulamaları gündelik hayatın parçası oldu.
- 1942'de çıkarılan Varlık Vergisi, uygulamada gayrimüslim vatandaşlara ağır yükler getirdiği gerekçesiyle bugün de ayrımcı bir uygulama olarak eleştiriliyor.
Başarı olarak görenler
- Türkiye, Avrupa'nın büyük kısmını yerle bir eden savaştan uzak kaldı.
- Milyonlarca insanın hayatı ve şehirler korundu.
Eleştirenler
- Savaş sonrası dünyada Türkiye'nin yalnız kaldığını ve Sovyet baskısına açık hâle geldiğini savunuyor.
- Ekonomik politikaların toplumda derin yaralar açtığını vurguluyor.