Küresel Zengezur Koridoru Neden Bu Kadar Tartışılıyor?
Ermenistan'ın güneyinde, İran sınırı boyunca uzanan yaklaşık 40 kilometrelik dar bir şerit. Burası açılırsa Türkiye, Nahçıvan üzerinden Azerbaycan'a ve oradan Orta Asya'ya kesintisiz bağlanacak. Kafkasya'nın en tartışmalı ulaşım projesi.
Zengezur (Ermenistan'da Syunik), Ermenistan'ın güneyinde Azerbaycan anakarası ile Azerbaycan'a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasında kalan bölge. 1920'de Sovyet yönetimi bölgeyi Ermenistan'a bıraktı; bu karar Nahçıvan'ı Azerbaycan'dan coğrafi olarak ayırdı. 2020 Karabağ ateşkes bildirisi, bölgedeki ulaşım bağlantılarının açılmasını öngördü. Azerbaycan ve Türkiye kesintisiz bir 'Zengezur koridoru' isterken, Ermenistan egemenliğinin korunmasını şart koştu. Ağustos 2025'te Washington'da imzalanan belgelerle, Ermenistan topraklarından geçecek ve ABD destekli bir şirketçe işletilecek 'Uluslararası Barış ve Refah için Trump Güzergâhı' (TRIPP) üzerinde uzlaşıldı. İran ve Rusya bu gelişmeye mesafeli yaklaşıyor.
Türkiye'nin Azerbaycan ile tek kara sınırı, Iğdır'dan Nahçıvan'a geçen yaklaşık 17 kilometrelik bir hat. Ama Nahçıvan'dan Azerbaycan'ın geri kalanına gitmek için ya İran'dan ya da Ermenistan'dan geçmek gerekiyor. Zengezur koridoru tartışmasının özü bu coğrafi gerçekte yatıyor.
1920'lerde çizilen harita
Zengezur, Osmanlı ve İran arasındaki geçiş bölgesinde yer alan, Azerbaycan Türklerinin de yoğun yaşadığı dağlık bir bölgeydi. 1918-1920 arasında Azerbaycan ve Ermenistan bu bölge üzerinde çatıştı. Sovyetleşme sürecinde, 1920'de bölge Ermenistan'a bırakıldı. Bu karar, Nahçıvan'ın Azerbaycan anakarasından coğrafi olarak kopmasına yol açtı. 1921'de Türkiye'nin de taraf olduğu Moskova ve Kars antlaşmaları, Nahçıvan'ın Azerbaycan'ın himayesinde özerk bir bölge olarak kalmasını güvence altına aldı. Bu hüküm, Türkiye'ye Nahçıvan'ın statüsü konusunda hukuki bir söz hakkı veriyor.
Sovyet döneminde Nahçıvan, Ermenistan topraklarından geçen demiryoluyla Bakü'ye bağlıydı. 1990'lardaki Karabağ savaşıyla bu bağlantı kesildi ve Nahçıvan, İran üzerinden ulaşım ve Türkiye'den enerji desteğiyle ayakta kaldı.
2020 ateşkesi ve 9. madde
10 Kasım 2020 tarihli üçlü ateşkes bildirisinin 9. maddesi, "bölgedeki tüm ekonomik ve ulaşım bağlantılarının açılmasını" ve Ermenistan'ın, Azerbaycan'ın batı bölgeleri ile Nahçıvan arasında insanların, araçların ve yüklerin engelsiz geçişini güvence altına almasını öngörüyordu. Maddeye göre ulaşım kontrolü Rus Federal Güvenlik Servisi'ne bağlı sınır muhafızlarınca yapılacaktı.
Azerbaycan ve Türkiye bu maddeyi "Zengezur koridoru" olarak yorumladı. Ermenistan ise "koridor" kavramının egemenlik kaybı çağrıştırdığını, güzergâhın tamamen kendi egemenliği ve gümrük denetimi altında olması gerektiğini savundu ve kendi "Barış Kavşağı" projesini öne çıkardı.
2025: Washington uzlaşması
8 Ağustos 2025'te Beyaz Saray'da Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev, Ermenistan Başbakanı Paşinyan ve ABD Başkanı Trump bir ortak bildiri imzaladı. Buna göre Ermenistan topraklarından geçecek güzergâh "Uluslararası Barış ve Refah için Trump Güzergâhı" (TRIPP) adıyla geliştirilecek, Ermenistan hukukuna tabi olacak ve işletmesi ABD destekli bir yapıya bırakılacak. Uzlaşma, Rusya'nın 2020 ateşkesindeki rolünü fiilen devre dışı bırakırken, Ermenistan'ın egemenlik hassasiyetini de gözetmeyi amaçlıyor.
| Aktör | Tutum |
|---|---|
| Azerbaycan | Nahçıvan'a kesintisiz ve engelsiz bağlantı; güzergâhın hızla hayata geçirilmesi |
| Ermenistan | Egemenlik, gümrük ve sınır denetiminin korunması; bölgesel ticarete katılım |
| Türkiye | Kars-Iğdır-Nahçıvan demiryolu ile güzergâhın birleştirilmesi; Orta Koridor'un güçlenmesi |
| İran | Ermenistan ile sınırının korunması; bölgede ABD varlığına karşı çıkış |
| Rusya | 2020 ateşkesindeki denetim rolünün kaybından rahatsızlık |
Sonuç
Zengezur meselesi, bir asır önce çizilen bir sınırın bugün büyük güçlerin rekabet ettiği bir ulaşım projesine dönüşmesinin hikâyesi. 2025'teki uzlaşma önemli bir eşik, ancak güzergâhın inşası, işletme modeli ve bölgesel aktörlerin itirazları, projenin hayata geçmesinin uzun ve zorlu bir süreç olacağını gösteriyor.
Sık sorulan sorular
Zengezur koridoru nerede?
Ermenistan'ın güneyindeki Syunik bölgesinden, İran sınırına paralel olarak geçmesi planlanan ve Azerbaycan anakarasını Nahçıvan'a bağlayacak kara ve demiryolu güzergâhıdır.
Nahçıvan neden Azerbaycan'dan ayrı?
1920'lerde Sovyet yönetiminin Zengezur'u Ermenistan'a bırakması sonucunda Nahçıvan, Azerbaycan anakarasıyla kara bağlantısını kaybetti. 1921 Kars ve Moskova antlaşmaları Nahçıvan'ın Azerbaycan'a bağlı özerk bir bölge olmasını güvence altına aldı; Türkiye bu antlaşmaların tarafıdır.
TRIPP nedir?
Ağustos 2025'te Washington'da Azerbaycan ve Ermenistan liderlerinin ABD Başkanı Trump ile imzaladığı belgelerde yer alan, Ermenistan topraklarından geçecek ulaşım güzergâhının adıdır. Güzergâhın Ermenistan hukukuna tabi olacağı, ancak geliştirilmesinin ABD destekli bir yapıya bırakılacağı açıklandı.
İran neden karşı çıkıyor?
İran, Ermenistan ile olan kara sınırının kesilmesinden ve bölgede ABD varlığının artmasından endişe ediyor. Tahran, sınırların değiştirilmesinin 'kırmızı çizgi' olduğunu defalarca açıkladı.
Türkiye için önemi ne?
Koridor, Türkiye'yi Nahçıvan üzerinden Azerbaycan'a, Hazar Denizi'ne ve Orta Asya'ya kesintisiz bağlayarak Orta Koridor'u kısaltacak ve Türk dünyası arasındaki ticareti hızlandıracak.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.