Küresel Dağlık Karabağ: 30 Yıllık Sorun Nasıl Sona Erdi, Geriye Ne Kaldı?
Otuz yıl boyunca Azerbaycan topraklarının beşte biri işgal altında kaldı, bir milyona yakın insan yurdundan edildi. 2020'deki 44 günlük savaş ve 2023'teki operasyonla Azerbaycan topraklarının kontrolünü yeniden sağladı. 'Bir millet iki devlet' anlayışının sınandığı bu dosyada şimdi gündem barış ve yeniden inşa.
Dağlık Karabağ, Sovyet döneminde Azerbaycan'a bağlı, nüfusunun çoğunluğu Ermeni olan özerk bir bölgeydi. 1988'de bölgenin Ermenistan'a bağlanması talebiyle başlayan çatışma, 1991-1994 arasında savaşa dönüştü. Savaş sonunda Ermeni kuvvetleri Dağlık Karabağ ile çevresindeki yedi rayonu işgal etti; yaklaşık bir milyon Azerbaycanlı yerinden edildi, 1992'de Hocalı'da yüzlerce sivil katledildi. BM kararları ve AGİT Minsk Grubu'nun çabaları 30 yıl sonuç vermedi. Azerbaycan 2020'deki 44 günlük savaşta işgal altındaki toprakların büyük bölümünü geri aldı; Eylül 2023'teki operasyonla ayrılıkçı yapı dağıldı. 2025'te iki ülke bir barış metni üzerinde uzlaştı.
Azerbaycan'ın Ağdam şehri, 1993'ten 2020'ye kadar "Kafkasya'nın Hiroşima'sı" olarak anıldı. İşgal döneminde şehirden geriye neredeyse yalnızca caminin minareleri kaldı. Bugün Ağdam'da yeni bir şehir inşa ediliyor. Bu görüntü, Karabağ meselesinin otuz yıllık acı geçmişini ve yeni dönemini birlikte özetliyor.
Kökler: Sovyet döneminden 1988'e
Karabağ, tarih boyunca Azerbaycan Türklerinin kültür merkezlerinden biri oldu; Şuşa, Azerbaycan müziğinin ve edebiyatının başkenti olarak anılıyor. 19. yüzyılda Rus yönetimiyle birlikte bölgeye Ermeni göçü arttı. 1923'te Sovyet yönetimi, nüfusunun çoğunluğu Ermeni olan dağlık kesimi Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti içinde "Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi" olarak düzenledi.
1988'de, Sovyetler Birliği'nde Gorbaçov'un açılım politikaları döneminde, Dağlık Karabağ'daki Ermeni yönetimi bölgenin Ermenistan'a bağlanmasını talep etti. Bu talep, iki cumhuriyet arasında karşılıklı göçlere ve şiddete yol açtı.
Birinci Karabağ Savaşı (1991-1994)
- 1991 Sovyetler dağılırken çatışmalar savaşa dönüştü.
- 26 Şub 1992 Hocalı katliamı: Resmi verilere göre 613 Azerbaycanlı sivil hayatını kaybetti.
- May 1992 Şuşa ve Laçın, Ermeni kuvvetlerinin eline geçti.
- 1993 Kelbecer, Ağdam, Füzuli, Cebrail, Kubatlı ve Zengilan işgal edildi. Türkiye, Kelbecer'in işgali üzerine Ermenistan sınırını kapattı.
- May 1994 Rusya'nın arabuluculuğunda Bişkek ateşkesi imzalandı.
Savaş sonunda Azerbaycan topraklarının yaklaşık yüzde 20'si işgal altında kaldı; yaklaşık bir milyon Azerbaycanlı mülteci ve yerinden edilmiş kişi durumuna düştü.
Otuz yıllık dondurulmuş çatışma
AGİT Minsk Grubu, 1990'lardan itibaren çeşitli çözüm planları sundu. Ancak işgal altındaki toprakların iadesi, bölgenin statüsü ve Laçın koridoru gibi konularda uzlaşma sağlanamadı. Temas hattında zaman zaman çatışmalar yaşandı; Nisan 2016'daki "Dört Gün Savaşı" ve Temmuz 2020'deki Tovuz çatışmaları, statükonun ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi.
2020: 44 günlük savaş ve sonrası
27 Eylül 2020'de başlayan İkinci Karabağ Savaşı'nda Azerbaycan, işgal altındaki toprakların büyük bölümünü geri aldı. 8 Kasım'da Şuşa'nın kurtarılmasının ardından, 10 Kasım'da Rusya'nın arabuluculuğuyla üçlü ateşkes bildirisi imzalandı; Ağdam, Kelbecer ve Laçın rayonları savaşmadan Azerbaycan'a iade edildi. Savaşın ayrıntıları için 44 günlük Karabağ Savaşı dosyamıza göz atabilirsiniz.
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| Haz 2021 | Türkiye ile Azerbaycan arasında Şuşa Beyannamesi imzalandı; müttefiklik ilişkisi resmîleşti. |
| Eyl 2023 | Azerbaycan'ın bir günlük "terörle mücadele tedbirleri"nin ardından ayrılıkçı yapı dağıldı; Ermeni nüfusun büyük kısmı bölgeden ayrıldı. |
| 2024 | Rus barış gücü bölgeden çekildi. |
| Ağu 2025 | Washington'da Azerbaycan ve Ermenistan liderleri barış anlaşması metnini parafe etti; Minsk Grubu'nun feshedilmesi kararlaştırıldı. |
Azerbaycan'ın bakışı
- 30 yıllık işgal sona erdi; Azerbaycan'ın toprak bütünlüğü sağlandı.
- Ermeni sakinler Azerbaycan vatandaşı olarak eşit haklarla yaşayabilir.
- Barış, bölgesel ulaşım hatlarının açılmasıyla kalıcı hâle gelmeli.
Ermenistan ve Ermeni toplumunun bakışı
- Karabağ Ermenilerinin bölgeden ayrılması derin bir travma yarattı.
- Geri dönüş ve kültürel mirasın korunması güvence altına alınmalı.
- Paşinyan hükümeti, yeni dönemde barışı ve Ermenistan'ın kendi sınırlarının güvenliğini öne çıkarıyor.
Sonuç
Dağlık Karabağ sorunu, Sovyetlerin dağılmasından kalan en kanlı çatışmalardan biriydi ve 30 yıl boyunca diplomatik yollarla çözülemedi. Sahadaki gerçekliğin 2020 ve 2023'te değişmesiyle sorun büyük ölçüde sona erdi. Şimdi gündem, Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki barışın kalıcı hâle getirilmesi, yerinden edilmiş insanların evlerine dönmesi ve Kafkasya'nın yeniden bir ticaret ve ulaşım bölgesine dönüşmesi.
Sık sorulan sorular
Dağlık Karabağ nerede?
Azerbaycan'ın batısında, Küçük Kafkas Dağları'nda yer alan yaklaşık 4.400 kilometrekarelik bir bölgedir. Uluslararası hukuka göre Azerbaycan'ın toprağıdır.
Hocalı katliamı nedir?
25-26 Şubat 1992'de Ermeni kuvvetlerinin Hocalı kasabasını ele geçirmesi sırasında, resmi Azerbaycan verilerine göre 613 sivilin hayatını kaybettiği katliamdır. Türkiye ve birçok ülkenin parlamentosu bu olayı kınayan kararlar aldı.
BM Karabağ hakkında ne demişti?
BM Güvenlik Konseyi 1993'te aldığı 822, 853, 874 ve 884 sayılı kararlarla işgal güçlerinin Azerbaycan topraklarından derhal ve koşulsuz çekilmesini istedi.
Minsk Grubu neydi?
1992'de AGİT bünyesinde kurulan ve ABD, Rusya ve Fransa'nın eş başkanlığını yaptığı arabuluculuk mekanizmasıdır. 30 yıl boyunca kalıcı bir çözüm sağlayamadı; 2025'te Azerbaycan ve Ermenistan'ın ortak talebiyle feshedilmesi kararlaştırıldı.
Bugün Karabağ'da ne oluyor?
Azerbaycan, bölgede kapsamlı bir yeniden inşa ve 'Büyük Dönüş' programı yürütüyor; Ağdam, Füzuli ve Şuşa gibi şehirlerde altyapı yeniden kuruluyor ve yerinden edilmiş Azerbaycanlılar evlerine dönmeye başladı.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.