Güney Çin Denizi'nde Kimin Hakkı Var?
Dünya deniz ticaretinin yaklaşık üçte birinin geçtiği, balıkçılık ve enerji kaynakları açısından zengin bir deniz. Çin, Güney Çin Denizi'nin büyük bölümü üzerinde hak iddia ediyor; altı ülke ise farklı bölgeler üzerinde kendi taleplerini öne sürüyor.
Güney Çin Denizi'nde Çin, Tayvan, Vietnam, Filipinler, Malezya ve Brunei'nin birbirine çakışan talepleri var. Çin, 1947'den kalma 'dokuz kesikli çizgi' ile denizin yaklaşık yüzde 90'ı üzerinde tarihi hak iddia ediyor. 2013'ten itibaren Spratly Adaları'nda yapay adalar inşa etti ve bunları askeri tesislerle donattı. 2016'da Lahey'deki tahkim mahkemesi, Filipinler'in açtığı davada Çin'in tarihi hak iddiasının BM Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne göre geçerli olmadığına hükmetti; Çin kararı tanımadı. Bölge, ABD-Çin rekabetinin önemli sahnelerinden biri.
Güney Çin Denizi, yaklaşık 3,5 milyon kilometrekarelik bir alan. Malakka Boğazı'ndan Tayvan Boğazı'na uzanan bu deniz, Doğu Asya'nın petrol ithalatının ve dünya ticaretinin önemli bir kısmının geçiş yolu. Ortasındaki küçük adacıklar, resifler ve kayalıklar ise bugün dünyanın en tartışmalı deniz anlaşmazlıklarından birinin konusu.
Kim neyi talep ediyor?
| Ülke | Talep |
|---|---|
| Çin | Dokuz kesikli çizgi içindeki adalar ve sular; tarihi haklar |
| Tayvan | Çin'in talebine benzer bir hat; Spratly'deki en büyük adalardan Itu Aba'yı kontrol ediyor |
| Vietnam | Paracel ve Spratly adalarının tamamı |
| Filipinler | Spratly'nin bir bölümü (Kalayaan) ve Scarborough Sığlığı |
| Malezya ve Brunei | Kıta sahanlıkları ve münhasır ekonomik bölgeleri içindeki alanlar |
| Endonezya | Ada talebi yok; ancak Natuna adaları çevresindeki münhasır ekonomik bölgesi dokuz kesikli çizgiyle çakışıyor |
Tarihçe
- 1947 Çin Cumhuriyeti, Güney Çin Denizi'ni kapsayan 11 kesikli çizgili haritayı yayımladı.
- 1974 Çin, Paracel Adaları'nın tamamını Güney Vietnam'dan aldı.
- 1988 Spratly'deki Johnson Resifi'nde Çin ile Vietnam arasında çatışma; 60'tan fazla Vietnamlı denizci hayatını kaybetti.
- 2012 Çin, Scarborough Sığlığı'nın kontrolünü Filipinler'den fiilen aldı.
- 2013-2016 Çin, Spratly'de yedi resifi yapay adaya dönüştürdü.
- 2016 Lahey tahkim kararı Filipinler'i haklı buldu; Çin tanımadı.
- 2023-2025 Second Thomas Sığlığı'nda Filipin ikmal gemileri ile Çin sahil güvenlik gemileri arasında tekrarlayan çatışmalar yaşandı.
Deniz hukuku ne diyor?
BM Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS), kıyı devletlerine 12 millik karasuları ve 200 millik münhasır ekonomik bölge tanıyor. Ancak insan yaşamını sürdüremeyen kayalıklar yalnızca karasuları doğurabiliyor; yapay adalar ise hiçbir deniz yetki alanı oluşturmuyor. 2016 tahkim kararı, Spratly'deki unsurların hiçbirinin münhasır ekonomik bölge doğuracak "ada" niteliği taşımadığına ve Çin'in tarihi hak iddiasının Sözleşme'ye aykırı olduğuna hükmetti. Çin ise tahkim heyetinin yetkisiz olduğunu ve toprak egemenliği meselelerinin Sözleşme'nin kapsamı dışında kaldığını savunuyor.
Çin'in tezi
- Adalar tarih boyunca Çinli balıkçılar ve devlet tarafından kullanıldı; egemenlik tarihi haklara dayanıyor.
- Anlaşmazlıklar ikili müzakerelerle çözülmeli; dış güçler müdahale etmemeli.
- Tahkim kararı hükümsüzdür.
Güneydoğu Asya ülkelerinin ve ABD'nin tezi
- Talepler UNCLOS'a dayanmalı; tarihi haklar geçersizdir.
- 2016 kararı uluslararası hukukun parçasıdır ve bağlayıcıdır.
- Uluslararası sularda seyir ve uçuş serbestisi korunmalı.
Sonuç
Güney Çin Denizi, Çin'in yükselen gücü ile uluslararası deniz hukukunun kurallarının çarpıştığı bir alan. Çin'in yapay adalarla sahada fiili durum yaratması, komşularının ve ABD'nin buna karşı ittifaklarını güçlendirmesi, bölgeyi küresel güç rekabetinin en sıcak noktalarından biri hâline getiriyor.
Sık sorulan sorular
Dokuz kesikli çizgi nedir?
Çin'in Güney Çin Denizi'nin büyük bölümünü kapsayan haritalarda kullandığı U biçimli hattır. İlk olarak 1947'de Çin Cumhuriyeti haritalarında 11 kesikli çizgi olarak yer aldı; Çin Halk Cumhuriyeti bunu dokuz kesik çizgiye indirdi.
2016 tahkim kararı neydi?
Lahey'deki Daimi Tahkim Mahkemesi bünyesinde kurulan tahkim heyeti, Filipinler'in başvurusu üzerine Çin'in dokuz kesikli çizgi içindeki tarihi hak iddiasının BM Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne göre hukuki dayanağı olmadığına ve Spratly'deki unsurların hiçbirinin münhasır ekonomik bölge doğuracak 'ada' niteliği taşımadığına hükmetti. Çin, davayı ve kararı tanımadı.
Çin'in yapay adaları nedir?
Çin, 2013'ten itibaren Spratly Adaları'ndaki resif ve kayalıkları kum doldurarak genişletti; üzerlerine pistler, limanlar ve radar sistemleri kurdu.
ABD neden Güney Çin Denizi'nde?
ABD, bölgede herhangi bir toprak iddiasında bulunmuyor; ancak uluslararası sularda seyir serbestisini savunmak amacıyla 'seyir serbestisi operasyonları' düzenliyor ve Filipinler ile savunma anlaşmasına sahip.
Bu tartışmanın Doğu Akdeniz ile benzerliği var mı?
Her iki bölgede de adaların deniz yetki alanı doğurup doğurmayacağı, hakkaniyet ilkesi ve uluslararası tahkim kararlarının bağlayıcılığı gibi deniz hukuku tartışmaları öne çıkıyor.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.