Cebelitarık Neden Hâlâ İngiltere'ye Bağlı?
Adını 711'de buradan İber Yarımadası'na geçen Tarık bin Ziyad'dan alan, Akdeniz'in Atlas Okyanusu'na açılan kapısında yükselen bir kaya. Cebelitarık 300 yılı aşkın süredir İngiliz toprağı ve İspanya ile İngiltere arasında hâlâ çözülemeyen bir mesele.
Cebelitarık, İspanya Veraset Savaşı sırasında 1704'te İngiliz-Hollanda kuvvetlerince ele geçirildi ve 1713 Utrecht Antlaşması'yla İngiltere'ye bırakıldı. İspanya, antlaşmanın yalnızca kaleyi ve limanı devrettiğini, bugünkü egemenlik iddiasının tarihi temelden yoksun olduğunu savunuyor. Cebelitarık halkı ise 1967 ve 2002 referandumlarında ezici çoğunlukla İngiliz yönetiminde kalmayı seçti. Brexit, İspanya sınırını AB'nin dış sınırına dönüştürme riski doğurdu; AB ile İngiltere 2025'te sınırın serbest dolaşıma açık kalmasını sağlayan bir uzlaşmaya vardı.
Cebelitarık Boğazı'nın en dar yeri 14 kilometre. Bir yakada Avrupa, diğer yakada Afrika var. Boğazın kuzey kıyısındaki 426 metrelik kayalık, yüzyıllardır Akdeniz'e girip çıkan gemileri gözetliyor. Bu kayalığın İngiliz bayrağı taşıması, Avrupa'nın en eski toprak anlaşmazlıklarından birinin hikâyesi.
Tarık bin Ziyad'dan Utrecht'e
711'de Emevi komutanı Tarık bin Ziyad'ın çıkarma yaptığı kayalık, yaklaşık 750 yıl Müslüman yönetiminde kaldı. 1462'de Kastilya Krallığı'na geçti. İspanya Veraset Savaşı sırasında, 1704'te İngiliz ve Hollanda kuvvetleri Cebelitarık'ı ele geçirdi. 1713 Utrecht Antlaşması'nın 10. maddesiyle İspanya, "Cebelitarık şehri ve kalesi ile limanı, tahkimatları ve kaleleri"ni İngiltere'ye bıraktı. Madde, İngiltere'nin Cebelitarık'ı bırakmak istemesi durumunda İspanya'nın öncelik hakkına sahip olacağını da öngörüyordu.
Anlaşmazlığın düğümleri
- Kıstak: Utrecht, Cebelitarık ile İspanya arasındaki kıstaktan söz etmiyor. İngiltere 19. yüzyılda bu alana yayıldı ve bugünkü havalimanı burada. İspanya, kıstağın hiçbir zaman devredilmediğini savunuyor.
- Karasuları: İspanya, antlaşmanın Cebelitarık'a karasuları tanımadığını öne sürüyor; İngiltere ise modern deniz hukukuna göre 3 millik karasularını savunuyor. Bölgede iki ülkenin gemileri arasında sık sık gerginlik yaşanıyor.
- Kendi kaderini tayin: İngiltere, Cebelitarık halkının rızası olmadan egemenliğin değişmeyeceğini taahhüt ediyor. İspanya ise Utrecht'e göre egemenliğin ancak İspanya'ya devredilebileceğini, üçüncü bir seçeneğin bulunmadığını vurguluyor.
20. yüzyıldan bugüne
- 1967 Referandumda Cebelitarıklıların yüzde 99'dan fazlası İngiliz yönetiminde kalmayı seçti.
- 1969-1985 İspanya'da Franco yönetimi kara sınırını kapattı; sınır 1985'te tamamen açıldı.
- 2002 İngiltere ve İspanya'nın ortak egemenlik önerisi, Cebelitarık referandumunda yüzde 98,5 oyla reddedildi.
- 2016 Brexit referandumunda Cebelitarık yüzde 96 oyla AB'de kalmayı seçti.
- 2020-2025 İngiltere-AB arasında Cebelitarık'ın Schengen alanıyla ilişkisini düzenleyen müzakereler yapıldı; 2025'te sınırın açık kalmasını sağlayan bir siyasi uzlaşmaya varıldı.
İspanya'nın tezi
- Cebelitarık, İspanya'nın toprak bütünlüğünü bozan bir sömürge kalıntısıdır.
- BM, Cebelitarık'ı sömürgecilikten kurtarılması gereken topraklar listesinde tutuyor.
- Kıstak ve karasuları hiçbir zaman İngiltere'ye devredilmedi.
İngiltere ve Cebelitarık'ın tezi
- Egemenlik, 1713 Utrecht Antlaşması'na dayanıyor.
- Cebelitarık halkının iradesi belirleyicidir.
- Cebelitarık, kendi hükümeti ve meclisi olan özerk bir topluluktur.
Sonuç
Cebelitarık, 18. yüzyıl Avrupa diplomasisinden kalma bir antlaşmanın bugünkü dünyada nasıl yaşamaya devam ettiğinin örneği. Egemenlik sorunu çözülmese de Brexit sonrası bulunan pratik formüller, iki ülkenin anlaşmazlığı yönetmeyi öğrendiğini gösteriyor.
Sık sorulan sorular
Cebelitarık adı nereden geliyor?
Arapça 'Cebel-i Tarık', yani Tarık Dağı'ndan geliyor. Emevi komutanı Tarık bin Ziyad, 711'de buradan İber Yarımadası'na çıkarma yaptı.
Cebelitarık'ta kaç kişi yaşıyor?
Yaklaşık 6,8 kilometrekarelik alanda 30 binden fazla kişi yaşıyor. Her gün binlerce İspanyol işçi de sınırı geçerek Cebelitarık'ta çalışıyor.
Cebelitarıklılar ne istiyor?
1967 referandumunda yüzde 99'dan fazlası, 2002'de İspanya ile ortak egemenlik önerisine karşı yine yüzde 98'den fazlası İngiliz yönetiminde kalmayı seçti.
Brexit Cebelitarık'ı nasıl etkiledi?
Cebelitarık halkı 2016'da yüzde 96 oranında AB'de kalmak için oy kullanmıştı. Brexit sonrası İspanya sınırının AB dış sınırına dönüşmesi riski doğdu; taraflar sınır kontrollerinin limana ve havalimanına taşınmasını öngören bir çerçeve üzerinde uzlaştı.
Cebelitarık'ın stratejik önemi nedir?
Akdeniz'in Atlas Okyanusu'na açılan tek doğal geçidinin kuzey kıyısındadır. İngiltere için deniz ve hava üssü, NATO için Akdeniz girişinin kontrol noktasıdır.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.