Küresel Montrö Sözleşmesi Neden Hâlâ Yürürlükte ve Neden Bu Kadar Önemli?
1936'da İsviçre'nin Montrö kasabasında imzalanan bir sözleşme, aradan geçen 90 yıla rağmen dünyanın en kritik su yollarından birini yönetmeye devam ediyor. Rusya-Ukrayna savaşında bir kez daha görüldü ki, Boğazların anahtarı Türkiye'nin elinde.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 20 Temmuz 1936'da imzalandı ve İstanbul ile Çanakkale boğazlarından geçiş rejimini belirledi. Sözleşme, Boğazlar üzerinde Türkiye'nin tam egemenliğini tanıdı. Ticari gemilere barış zamanında serbest geçiş hakkı verirken, savaş gemilerinin geçişine tonaj, süre ve sayı sınırlamaları getirdi; Karadeniz'e kıyısı olmayan ülkelerin savaş gemilerinin Karadeniz'de en fazla 21 gün kalabileceğini öngördü. Türkiye savaşta veya savaş tehlikesi altındayken savaş gemilerinin geçişini kısıtlama yetkisine sahip. Bu yetki Şubat 2022'de Rusya-Ukrayna savaşının başlamasıyla kullanıldı.
Dünyada bir ülkenin topraklarını ikiye bölen ve iki denizi birbirine bağlayan çok az su yolu var. İstanbul ve Çanakkale boğazları bunların en stratejik olanlarından. Karadeniz'e kıyısı olan altı ülkenin, yani Türkiye, Bulgaristan, Romanya, Ukrayna, Rusya ve Gürcistan'ın açık denizlere çıkışı bu dar geçitlerden yapılıyor. Montrö Sözleşmesi, bu geçidin kurallarını 1936'dan beri belirliyor.
Lozan'dan Montrö'ye
1923 Lozan Antlaşması'na ek olarak imzalanan Boğazlar Sözleşmesi, Boğazlar bölgesini askerden arındırmış ve geçişi uluslararası bir komisyonun denetimine bırakmıştı. Türkiye, kendi topraklarındaki bu stratejik bölgede tam egemenlik kullanamıyordu.
1930'larda Avrupa'da faşizmin yükselişi ve İtalya'nın Akdeniz'deki yayılmacı politikaları güvenlik ortamını değiştirdi. Türkiye, 1936'da imzacı devletlere başvurarak Boğazlar rejiminin değiştirilmesini talep etti. Uluslararası hukuka bağlı kalarak, müzakere yoluyla yapılan bu talep olumlu karşılandı ve Montrö'de toplanan konferans sonunda 20 Temmuz 1936'da yeni sözleşme imzalandı. Türk askeri birlikleri, aynı yıl Boğazlar bölgesine yeniden girdi.
Sözleşme neleri düzenliyor?
| Durum | Ticari gemiler | Savaş gemileri |
|---|---|---|
| Barış zamanı | Bayrak ve yük ayrımı olmaksızın serbest geçiş | Önceden bildirim, tonaj ve sayı sınırı; Karadeniz'e kıyısı olmayanlar için 21 gün kalış sınırı |
| Türkiye'nin taraf olmadığı savaş | Serbest geçiş | Savaşan tarafların savaş gemileri geçemez (üslerine dönüş hariç) |
| Türkiye'nin taraf olduğu savaş | Türkiye ile savaşan ülkelere yardım etmemek şartıyla geçiş | Geçiş tamamen Türkiye'nin takdirinde |
| Savaş tehlikesi | Gündüz geçiş ve Türk makamlarının belirlediği rota | Türkiye geçişi kısıtlayabilir |
Sözleşme, Karadeniz'e kıyısı olmayan ülkelerin Karadeniz'de bulundurabileceği savaş gemilerinin toplam tonajını 30 bin tonla sınırlıyor; uçak gemilerinin geçişi ise fiilen mümkün değil. Bu hükümler, Karadeniz'in büyük güçlerin donanmalarının çatışma alanına dönüşmesini engellemek amacıyla konuldu.
Soğuk Savaş ve Sovyet talepleri
İkinci Dünya Savaşı'nın sonunda Sovyetler Birliği, Boğazların Türkiye ile birlikte ortak savunulmasını ve Boğazlarda Sovyet üsleri kurulmasını talep etti. Türkiye bu talepleri kesin bir dille reddetti. Bu kriz, Türkiye'nin Batı ittifakına yönelmesinde ve 1952'de NATO'ya katılmasında belirleyici etkenlerden biri oldu. Soğuk Savaş boyunca Montrö, hem Sovyetlerin hem NATO'nun Karadeniz'deki askeri varlığını dengeleyen bir çerçeve olarak işlev gördü.
2022: Montrö sahnede
Rusya'nın Şubat 2022'de Ukrayna'ya saldırmasının ardından Türkiye, durumu resmen "savaş" olarak nitelendirdi ve Sözleşme'nin 19. maddesini uyguladı. Savaşan tarafların savaş gemilerinin Boğazlardan geçişi durduruldu; Türkiye ayrıca Karadeniz'e kıyısı olan ya da olmayan tüm ülkeleri savaş gemisi göndermemeleri konusunda uyardı. Bu karar, Karadeniz'deki çatışmanın büyük güçler arasında bir deniz savaşına dönüşmesini önleyen en önemli etkenlerden biri olarak değerlendirildi.
Montrö tartışmaları
Sözleşmenin korunmasını savunanlar
- Montrö, Türkiye'ye Boğazlarda tam egemenlik sağlıyor ve Karadeniz'i bir istikrar bölgesi olarak koruyor.
- Sözleşmenin açılması, büyük güçlerin Türkiye aleyhine taleplerine kapı aralayabilir.
- 2022'deki uygulama, Montrö'nün işlerliğini kanıtladı.
Eleştirel bakışlar
- Bazı Batılı çevreler, Montrö'nün NATO'nun Karadeniz'deki varlığını sınırladığını düşünüyor.
- Rusya, Sözleşme'yi kıyı devletlerinin lehine yorumluyor; tartışmalar zaman zaman iki taraftan da geliyor.
- Kanal İstanbul gibi projeler, Sözleşme'nin uygulama alanı konusunda soru işaretleri doğurdu.
Sonuç
Montrö, 90 yıllık bir belge olmasına rağmen değişen dünyada şaşırtıcı bir dayanıklılık gösteriyor. Soğuk Savaş'tan Sovyetlerin dağılmasına, Kırım'ın ilhakından Rusya-Ukrayna savaşına kadar her krizde Karadeniz'in dengelerini korudu. Türkiye için Sözleşme'nin korunması, egemenliğin ve bölgesel istikrarın teminatı olarak görülüyor.
Sık sorulan sorular
Montrö Sözleşmesi ne zaman imzalandı?
20 Temmuz 1936'da İsviçre'nin Montrö kentinde imzalandı ve 9 Kasım 1936'da yürürlüğe girdi.
Montrö'yü hangi ülkeler imzaladı?
Türkiye, İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği, Yunanistan, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya, Avustralya ve Japonya imzaladı. İtalya 1938'de katıldı. ABD taraf değil.
Savaş gemileri Boğazlardan geçebilir mi?
Barış zamanında geçebilir; ancak önceden bildirim yapılması, tonaj ve sayı sınırlarına uyulması gerekir. Karadeniz'e kıyısı olmayan ülkelerin savaş gemileri Karadeniz'de toplam 30 bin tonu aşamaz ve en fazla 21 gün kalabilir.
Türkiye 2022'de ne yaptı?
Türkiye, Rusya-Ukrayna arasındaki durumu savaş olarak nitelendirdi ve Sözleşme'nin 19. maddesini uygulayarak savaşan tarafların savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini durdurdu; diğer ülkeleri de savaş gemisi göndermemeleri konusunda uyardı.
Kanal İstanbul Montrö'yü etkiler mi?
Hükümet, Kanal İstanbul'un Montrö'yü etkilemeyeceğini, Sözleşme'nin yalnızca Boğazlar için geçerli olduğunu belirtiyor. Eleştirmenler ise yeni bir su yolunun Sözleşme'nin dengelerini tartışmaya açabileceğini savunuyor.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.