Kırım 2014'ten Beri Neden Uluslararası Bir Sorun?
Karadeniz'in kuzeyinde, Türk tarihinin önemli sayfalarından birinin yazıldığı bir yarımada. Kırım, 1783'te Rusya'ya bağlandı, 1954'te Ukrayna'ya devredildi, 2014'te Rusya tarafından ilhak edildi. Bugün Rusya-Ukrayna savaşının en kritik dosyalarından biri.
Kırım, 15. yüzyıldan 1783'e kadar Kırım Hanlığı'nın merkeziydi ve uzun süre Osmanlı'nın himayesindeydi. 1783'te Rusya tarafından ilhak edildi. Sovyet döneminde 1944'te Kırım Tatarları sürgün edildi; 1954'te yarımada Ukrayna'ya devredildi. Sovyetler dağıldıktan sonra Ukrayna'nın parçası olarak kaldı. Şubat-Mart 2014'te Rusya, tartışmalı bir referandumun ardından Kırım'ı ilhak etti. BM Genel Kurulu ve Türkiye dahil uluslararası toplumun büyük çoğunluğu ilhakı tanımıyor. Kırım, Rusya'nın Karadeniz Filosu'nun ana üssü Sivastopol nedeniyle stratejik önem taşıyor.
Bahçesaray'daki Han Sarayı'nın avlusunda, Puşkin'in şiirine konu olan "Gözyaşı Çeşmesi" hâlâ damla damla akıyor. Saray, 1783'e kadar Kırım Hanlığı'nın merkeziydi. Kırım, Türk dünyası için tarihi bir yurt; Rusya için ise Karadeniz'e açılan stratejik bir kapı. Yarımadanın 2014'ten bu yana yaşadığı kriz, bu iki tarihin kesiştiği noktada duruyor.
Kırım Hanlığı'ndan Rus ilhakına
Altın Orda'nın dağılmasından sonra 15. yüzyılda kurulan Kırım Hanlığı, 1475'ten itibaren Osmanlı'nın himayesine girdi. Hanlık üç yüzyıl boyunca Karadeniz'in kuzeyinde önemli bir güç oldu. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'yla Osmanlı, Kırım'ın bağımsızlığını kabul etmek zorunda kaldı; Rusya ise 1783'te yarımadayı ilhak etti. Bu ilhak, Kırım Tatarlarının Osmanlı topraklarına büyük göç dalgalarının da başlangıcı oldu.
Rusya, 1783'ten sonra Sivastopol'u Karadeniz Filosu'nun üssü olarak kurdu. 1853-1856 Kırım Savaşı'nda Osmanlı, İngiltere ve Fransa ittifakı Rusya'ya karşı burada savaştı.
Sovyet dönemi: Sürgün ve devir
- 1921 Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.
- 18 May 1944 Stalin'in emriyle Kırım Tatarlarının tamamı Orta Asya'ya sürgün edildi; sürgün yolunda ve ilk yıllarda on binlerce kişi hayatını kaybetti.
- 1954 Kırım, Rusya Sovyet Cumhuriyeti'nden Ukrayna Sovyet Cumhuriyeti'ne devredildi.
- 1989 sonrası Kırım Tatarları yurtlarına dönmeye başladı.
- 1991 Ukrayna bağımsızlığını kazandı; Kırım, Ukrayna içinde özerk cumhuriyet oldu.
- 1997 Rusya ile Ukrayna arasında Karadeniz Filosu'nun paylaşımı ve Sivastopol'ün kiralanması anlaşması imzalandı.
2014: İlhak
Ukrayna'da Rusya yanlısı Devlet Başkanı Yanukoviç'in Şubat 2014'te Maidan protestolarıyla görevden ayrılmasının ardından, Kırım'da nişansız askerler stratejik noktaları kontrol altına aldı. 16 Mart 2014'te uluslararası gözlem olmadan yapılan referandumun ardından Rusya, 18 Mart'ta Kırım'ı kendi topraklarına kattığını ilan etti. BM Genel Kurulu, 27 Mart 2014'te kabul ettiği 68/262 sayılı kararla Ukrayna'nın toprak bütünlüğünü teyit etti ve referandumu geçersiz saydı. Ayrıntılar için Kırım'ın ilhakı 2014 dosyamıza göz atabilirsiniz.
2022 sonrası: Savaşın merkezinde
Rusya'nın Şubat 2022'de Ukrayna'ya kapsamlı saldırısında Kırım, güney cephesine yönelik harekâtın üssü oldu. Ukrayna, savaş boyunca Kırım'daki askeri üslere, Kırım Köprüsü'ne ve Karadeniz Filosu'na yönelik saldırılar düzenledi; Rus filosunun önemli bir bölümü Sivastopol'den Novorossiysk'e çekilmek zorunda kaldı. Kırım'ın statüsü, barış görüşmelerinin en zor başlıklarından biri.
Ukrayna ve uluslararası toplumun çoğunluğu
- Kırım Ukrayna toprağıdır; ilhak güç kullanılarak yapılmıştır.
- Referandum, askeri işgal altında ve uluslararası standartlara aykırı yapıldı.
- Kırım Tatarlarının hakları ihlal ediliyor.
Rusya'nın tezi
- Kırım tarihsel olarak Rusya'nın parçasıdır; 1954 devri hukuken sorunluydu.
- Referandum, Kırım halkının iradesini yansıtıyordu.
- Kırım'ın statüsü müzakere konusu değildir.
Sonuç
Kırım, Avrupa'da İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana bir ülkenin başka bir ülkenin toprağını güç kullanarak ilhak ettiği ilk örnek oldu ve uluslararası düzenin temel ilkelerini sarstı. Yarımadanın geleceği, Rusya-Ukrayna savaşının nasıl sona ereceğine bağlı. Türkiye için Kırım, hem Karadeniz güvenliği hem de Kırım Tatarlarıyla kurulan tarihi bağ nedeniyle yakından izlenen bir dosya olmaya devam edecek.
Sık sorulan sorular
Kırım hangi ülkeye ait?
Uluslararası hukuka ve BM Genel Kurulu'nun 68/262 sayılı kararına göre Kırım Ukrayna toprağıdır. Rusya ise 2014'teki referandumun ardından yarımadayı kendi topraklarına kattığını ilan etti.
Kırım neden 1954'te Ukrayna'ya verildi?
Sovyet lideri Nikita Kruşçev döneminde, resmi gerekçeyle ekonomik bütünlük ve coğrafi yakınlık nedeniyle Kırım, Rusya Sovyet Cumhuriyeti'nden Ukrayna Sovyet Cumhuriyeti'ne devredildi. O dönemde iki cumhuriyet de aynı devletin parçasıydı.
Türkiye Kırım'ın ilhakını tanıyor mu?
Hayır. Türkiye ilhakı tanımadığını her fırsatta açıklıyor ve Ukrayna'nın başlattığı Kırım Platformu toplantılarına katılıyor.
Kırım Köprüsü nedir?
Rusya'nın 2018'de açtığı, Kerç Boğazı üzerinden Rusya anakarasını Kırım'a bağlayan yaklaşık 19 kilometrelik köprüdür. Savaş sırasında birkaç kez saldırıya uğradı.
Sivastopol neden önemli?
Sivastopol, 18. yüzyıldan bu yana Rus Karadeniz Filosu'nun ana üssüdür. Derin ve korunaklı limanı, Karadeniz'de deniz gücü için stratejik bir konum sağlar.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.