Montrö Sözleşmesi 1936: 90 Yıllık Belge Boğazları Nasıl Yönetiyor, Ukrayna Savaşında Neden Yeniden Önem Kazandı?
20 Temmuz 1936'da imzalanan Montrö Sözleşmesi, İstanbul ve Çanakkale boğazlarından geçişi düzenleyen ve yaklaşık 90 yıldır yürürlükte olan uluslararası bir belge. Türkiye, Şubat 2022'de Rusya-Ukrayna savaşının başlamasının ardından sözleşmenin savaş dönemine ilişkin hükümlerini uygulayarak savaşan tarafların savaş gemilerinin geçişini kısıtladı.
Ticari gemilere serbest geçiş, savaş gemilerine sıkı kurallar. Karadeniz'in güvenlik şemsiyesi Montrö.
Lozan Antlaşması, Boğazların yönetimini uluslararası bir komisyona bırakmış ve Boğazlar bölgesini silahsızlandırmıştı. 1930'larda Avrupa'da artan savaş tehdidi, özellikle İtalya'nın Akdeniz'deki yayılmacı politikaları, Türkiye'nin bu düzenin değiştirilmesini talep etmesine yol açtı. İsviçre'nin Montrö kentinde yapılan konferansın sonunda imzalanan sözleşmeyle Boğazlar üzerindeki egemenlik tamamen Türkiye'ye geçti.
Temel kurallar
| Durum | Ticari gemiler | Savaş gemileri |
|---|---|---|
| Barış zamanı | Bayrağı ve yükü ne olursa olsun serbest geçiş | Önceden bildirim; Karadeniz'e kıyısı olmayan devletler için tonaj ve süre sınırı (Karadeniz'de en fazla 21 gün) |
| Türkiye savaşta tarafsızken | Serbest geçiş | Savaşan devletlerin savaş gemileri, üslerine dönüş gibi istisnalar dışında geçemez |
| Türkiye savaşta ya da savaş tehdidi altındayken | Düşman olmayan ülkelere serbest geçiş | Geçişe Türkiye karar verir |
Uçak gemileri ve denizaltılar için de özel kurallar bulunuyor. Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin Karadeniz'de aynı anda bulundurabileceği savaş gemisi tonajı sınırlı tutuldu. Bu hüküm, Karadeniz'in büyük güçler arasında bir rekabet alanına dönüşmesini sınırlayan en önemli unsur olarak görülüyor.
Tarihteki sınavlar
- 1939-1945 İkinci Dünya Savaşı boyunca Türkiye, sözleşmeyi uygulayarak Boğazları savaşan taraflara büyük ölçüde kapalı tuttu.
- 1946 Sovyetler Birliği, Boğazlarda ortak savunma ve üs talep etti; bu baskı Türkiye'nin Batı'ya yönelmesinde etkili oldu.
- 2008 Gürcistan savaşı sırasında ABD gemilerinin Karadeniz'e geçişi, tonaj ve süre kuralları çerçevesinde gerçekleşti.
- Şub 2022 Türkiye, Rusya-Ukrayna savaşını "savaş" olarak niteleyerek savaşan tarafların savaş gemilerinin geçişini kısıtladı.
Sözleşmenin destekçileri
- Karadeniz'de dengeyi koruyan ve çatışmanın büyümesini önleyen bir mekanizma.
- Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenliğinin güvencesi.
Eleştirel yaklaşımlar
- Bazı Batılı çevreler, NATO'nun Karadeniz'deki varlığını sınırladığını savunuyor.
- Modern gemi tipleri ve tonajlar açısından bazı hükümlerin güncelliğini yitirdiği belirtiliyor.