Kıbrıs'taki İngiliz Üsleri Neden Hâlâ Orada?
Kıbrıs adasının yaklaşık yüzde üçü, ne Kıbrıs Cumhuriyeti'ne ne de KKTC'ye ait. Ağrotur ve Dikelya, 1960'tan bu yana İngiltere'nin egemen toprağı. Bu üsler, Ortadoğu'daki birçok askeri operasyonun ve istihbarat faaliyetinin merkezinde yer aldı.
İngiltere, 1960'ta Kıbrıs'ın bağımsızlığını tanırken, Kuruluş Antlaşması'yla adanın güneyindeki Ağrotur ve Dikelya bölgelerini egemen üs bölgesi olarak elinde tuttu. Toplam yaklaşık 254 kilometrekarelik bu alanlar, İngiltere'nin denizaşırı toprağı statüsünde. Üsler, Doğu Akdeniz ve Ortadoğu'daki askeri operasyonlar, istihbarat ve lojistik açısından İngiltere ve müttefikleri için büyük önem taşıyor. Türkiye, İngiltere'nin Kıbrıs'taki garantörlüğü ve üslerin varlığını, 1960 antlaşmalar sisteminin bütünlüğü içinde değerlendiriyor.
Limasol'un güneyinde, Ağrotur yarımadasında, tuz gölünün kıyısında flamingolar yürür. Birkaç kilometre ötede ise İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin savaş uçakları kalkar. Bu bölge, Kıbrıs adasında ama Kıbrıs'a ait değil: İngiltere'nin "Egemen Üs Bölgesi".
1878'den 1960'a
Kıbrıs, 1878'de Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında imzalanan bir anlaşmayla İngiliz yönetimine bırakıldı; adanın hukuki egemenliği o dönemde Osmanlı'da kalıyordu. 1914'te İngiltere adayı ilhak etti, 1925'te taç kolonisi ilan etti. 1950'lerde Rum toplumunun Yunanistan'a bağlanma (enosis) talebi ve EOKA'nın silahlı mücadelesi, İngiltere'yi adadan çekilmeye zorladı.
1959 Zürih ve Londra anlaşmalarıyla Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu. Ancak İngiltere, Süveyş Kanalı krizinden sonra Doğu Akdeniz'de güvenilir bir askeri üsse ihtiyaç duyuyordu. Bu nedenle 1960 Kuruluş Antlaşması'yla Ağrotur ve Dikelya'yı egemen toprak olarak elinde tuttu. Ayrıntılar için Zürih-Londra anlaşmaları ve 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti dosyamıza göz atabilirsiniz.
Üslerin künyesi
| Bölge | Konum | Öne çıkan işlev |
|---|---|---|
| Ağrotur (Akrotiri) | Limasol'un güneyi | Kraliyet Hava Kuvvetleri üssü; Ortadoğu operasyonları |
| Dikelya (Dhekelia) | Larnaka ile Gazimağusa arası | Kara kuvvetleri garnizonu; Ayios Nikolaos istihbarat istasyonu |
| Troodos tesisleri | Troodos Dağları | Radar ve haberleşme tesisleri (üs bölgesi dışında, kullanım hakkıyla) |
İki üs bölgesi toplam yaklaşık 254 kilometrekarelik bir alanı kapsıyor. Bölgede binlerce İngiliz askeri ve sivil personelin yanı sıra çoğunluğu Rum olmak üzere yaklaşık 10 bin Kıbrıslı yaşıyor.
Askeri ve stratejik rolü
Ağrotur üssü, Körfez Savaşı'ndan Irak ve Suriye'deki IŞİD'e karşı operasyonlara, Libya müdahalesinden Gazze krizine kadar bölgedeki birçok askeri faaliyette kullanıldı. Üsler, İngiltere'nin Doğu Akdeniz ve Ortadoğu'daki varlığının temel taşı; aynı zamanda ABD ve NATO için önemli bir lojistik ve istihbarat noktası. Üslerin bu operasyonlarda kullanılması, Kıbrıs'ta zaman zaman tartışmalara ve protestolara yol açıyor.
Üslerin varlığını savunanlar
- Üsler, Doğu Akdeniz'in güvenliğine ve bölgesel istikrara katkı sağlıyor.
- 1960 antlaşmalar sisteminin parçası; tek taraflı değiştirilemez.
- Yerel ekonomiye istihdam ve gelir sağlıyor.
Eleştirenler
- Bazı Rum siyasi çevreler üsleri sömürge döneminden kalma bir yapı olarak görüyor.
- Üslerin Ortadoğu'daki çatışmalarda kullanılması, adayı hedef hâline getirebilir.
- Mauritius'un Chagos Adaları davası gibi örnekler, üslerin statüsünün tartışılmasına yol açıyor.
Sonuç
Kıbrıs'taki İngiliz üsleri, imparatorluk döneminden kalan, ama Doğu Akdeniz'in güncel güvenlik denkleminde hâlâ önemli rol oynayan yapılar. Kıbrıs meselesinde kalıcı bir çözüm bulunsa bile üslerin geleceği, 1960 antlaşmalar sisteminin bütünü içinde ele alınması gereken bir başlık olmaya devam edecek.
Sık sorulan sorular
Kıbrıs'taki İngiliz üsleri nerede?
Ağrotur (Akrotiri) adanın güneyinde Limasol yakınında, Dikelya (Dhekelia) ise güneydoğuda Larnaka ile Gazimağusa arasında yer alıyor.
Üsler kimin toprağı?
1960 Kuruluş Antlaşması uyarınca İngiltere'nin egemen topraklarıdır. Kıbrıs Cumhuriyeti'nin parçası değildir, ancak üs bölgelerinde yaşayan Kıbrıslılar Kıbrıs Cumhuriyeti hukukunun birçok alanına tabidir.
Üsler ne için kullanılıyor?
Ağrotur'daki Kraliyet Hava Kuvvetleri üssü, Ortadoğu'daki hava operasyonları için kullanılıyor; Troodos Dağları'nda ve Ayios Nikolaos'ta önemli dinleme ve istihbarat tesisleri bulunuyor.
Brexit üsleri etkiledi mi?
İngiltere ile AB arasında üs bölgelerine ilişkin ayrı bir protokol imzalandı; böylece üs bölgelerinde yaşayan Kıbrıslıların gümrük, tarım ve diğer alanlarda AB kurallarından yararlanmaya devam etmesi sağlandı.
Türkiye üsler hakkında ne düşünüyor?
Türkiye, 1960 antlaşmalar sistemini bir bütün olarak görüyor. İngiltere'nin garantörlüğü ve üslerin varlığı, Türkiye'nin garantörlük hakları ve Kıbrıslı Türklerin eşitliği ile birlikte ele alınması gereken bir yapının parçası.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.