Küresel İran Devrimi 1979: Şah'ın Düşüşü Orta Doğu'yu Nasıl Değiştirdi, Türkiye-İran İlişkileri 47 Yıldır Neden 'Rekabetçi Komşuluk'?
Şubat 1979'da Ayetullah Humeyni'nin sürgünden dönüşüyle sonuçlanan devrim, İran'da 2.500 yıllık monarşi geleneğini sona erdirdi ve İslam Cumhuriyeti'ni kurdu. ABD'nin bölgedeki en önemli müttefiklerinden birini kaybetmesi, Orta Doğu'daki güç dengelerini kökten değiştirdi. Türkiye ise o günden bu yana İran'la hem işbirliği hem rekabete dayalı bir ilişki sürdürüyor.
Monarşiden İslam Cumhuriyeti'ne, ABD müttefikinden 'Büyük Şeytan' söylemine. Bugünkü savaşın kökleri 1979'da.
Şah Muhammed Rıza Pehlevi, 1950'lerden itibaren ABD'nin desteğiyle İran'ı hızlı bir modernleşme programıyla yönetti. Ancak gelir dağılımındaki adaletsizlik, siyasi baskılar, gizli polis SAVAK'ın uygulamaları ve din adamlarıyla yaşanan gerilim, 1978'de ülke çapında kitlesel protestolara yol açtı.
Devrim ve sonrası
- 1978 Ülke genelinde grevler ve kitlesel gösteriler.
- 16 Oca 1979 Şah ülkeyi terk etti.
- 1 Şub 1979 Humeyni, Paris'teki sürgünden Tahran'a döndü.
- Nis 1979 Referandumla İslam Cumhuriyeti ilan edildi.
- Kas 1979 ABD'nin Tahran Büyükelçiliği basıldı; 52 Amerikalı 444 gün rehin tutuldu.
- Eyl 1980 Irak, İran'a saldırdı; sekiz yıl süren savaş başladı.
Bölgesel sonuçlar
- ABD, Orta Doğu'daki en büyük müttefiklerinden birini kaybetti; İran-ABD düşmanlığı bugüne kadar sürdü.
- "Devrim ihracı" söylemi, Körfez monarşilerinde kaygı yarattı ve Suudi Arabistan ile İran arasındaki rekabeti derinleştirdi.
- İran, Lübnan'da Hizbullah gibi devlet dışı aktörlerle bölgesel bir ağ kurdu.
- İran'ın nükleer programı, 2000'lerden itibaren uluslararası krizlerin merkezine yerleşti ve 2026'daki savaşın temel gerekçelerinden biri oldu.
Türkiye-İran ilişkileri: Rekabetçi komşuluk
İşbirliği alanları
- 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması'ndan bu yana büyük ölçüde değişmeyen sınır.
- Doğalgaz ticareti ve sınır ticareti.
- İran-Irak Savaşı'nda Türkiye'nin her iki tarafla da ticaret yaparak tarafsız kalması.
Rekabet ve gerilim alanları
- Rejim ihracı kaygıları ve ideolojik farklılıklar.
- Suriye, Irak ve Güney Kafkasya'da karşı karşıya gelen politikalar.
- Türkiye'nin NATO üyeliği ve topraklarındaki radar sistemi.