Sovyetler Birliği'nin Dağılması 1991: Beş Türk Cumhuriyeti Bağımsız Oldu, Türkiye Azerbaycan'ı İlk Tanıyan Ülke Oldu
Sovyetler Birliği 26 Aralık 1991'de resmen dağıldı ve 15 yeni bağımsız devlet ortaya çıktı. Bunlardan Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan Türk dünyasının parçasıydı. Türkiye, Azerbaycan'ın bağımsızlığını 9 Kasım 1991'de tanıyarak bu ülkeyi tanıyan ilk devlet oldu; diğer Türk cumhuriyetlerini de Aralık 1991'de tanıdı.
'Adriyatik'ten Çin Seddi'ne Türk dünyası' heyecanı, gerçekçi ilişkilere nasıl dönüştü? 35 yıllık sürecin özeti.
Gorbaçov'un 1985'te başlattığı reformlar, Sovyetler Birliği'nde ekonomik çöküşü ve milliyetçi hareketleri durduramadı. Ağustos 1991'deki başarısız darbe girişiminin ardından cumhuriyetler birer birer bağımsızlık ilan etti. 25 Aralık'ta Gorbaçov istifa etti; ertesi gün Sovyetler Birliği resmen sona erdi.
Türkiye'nin tanıma adımları
- 9 Kas 1991 Türkiye, Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke oldu.
- 16 Ara 1991 Türkiye, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'ı tanıdı.
- 1992 Türkiye'nin yeni cumhuriyetlerle işbirliği için TİKA kuruldu; Türkçe Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi düzenlendi.
- 2009 Türk Konseyi kuruldu.
- 2021 Türk Konseyi, Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı.
Beklentiler ve gerçekler
1990'ların başındaki beklenti
- "Adriyatik'ten Çin Seddi'ne" uzanan bir Türk dünyası söylemi.
- Türkiye'nin yeni cumhuriyetlere örnek model olacağı düşüncesi.
Karşılaşılan gerçekler
- Rusya'nın bölgedeki ekonomik ve güvenlik etkisinin sürmesi.
- Yeni cumhuriyetlerin bağımsızlıklarını koruma ve çok yönlü dış politika tercihleri.
- Türkiye'nin 1990'larda kendi ekonomik krizleriyle uğraşması.
Zamanla ilişkiler daha gerçekçi bir zemine oturdu. Eğitim, kültür, enerji ve ulaşım alanındaki projeler, özellikle Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattı ve Orta Koridor, ilişkilerin somut taşıyıcıları oldu.