Transdinyester: Moldova'nın İçindeki Tanınmamış Devlet
Dinyester Nehri'nin doğu kıyısında, kendi parası, ordusu ve sınır kapıları olan bir şerit. Haritalarda Moldova'nın parçası, ama 1992'den beri Kişinev'in kontrolü dışında. Ukrayna savaşı, bu unutulmuş çatışmayı yeniden Avrupa'nın gündemine taşıdı.
Transdinyester, Moldova'nın doğusunda, Dinyester Nehri ile Ukrayna sınırı arasında kalan ve nüfusunun önemli bir kısmı Rus ve Ukrayna kökenli olan bir bölge. Sovyetler Birliği'nin dağılma sürecinde Moldova'nın Romanya ile birleşebileceği kaygısıyla bağımsızlık ilan etti; 1992'deki kısa savaş Rus askerlerinin desteğiyle sona erdi. O günden bu yana bölge fiilen bağımsız ama hiçbir BM üyesi tarafından tanınmıyor. Rusya'nın bölgede asker ve büyük bir mühimmat deposu bulunuyor. Ukrayna savaşı ve 2025'te Rus gazının kesilmesi, bölgenin Rusya'ya bağımlılığını ve kırılganlığını açıkça gösterdi.
Transdinyester'in başkenti Tiraspol'de Lenin heykelleri hâlâ yerinde duruyor, resmi binalarda orak-çekiçli bir arma dalgalanıyor. Bölge, Sovyet döneminin donup kaldığı bir zaman kapsülüne benziyor. Ama bu görüntünün arkasında Avrupa güvenliği için gerçek bir kriz noktası var.
Nasıl ortaya çıktı?
Bugünkü Moldova toprakları, tarihte Osmanlı'ya bağlı Boğdan Prensliği'nin bir parçasıydı. Sovyetler Birliği döneminde Moldova Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu; Dinyester Nehri'nin doğusundaki şerit de bu cumhuriyete eklendi. Bölge, Sovyet sanayisinin ve askeri varlığının yoğunlaştığı, Rusça konuşan nüfusun ağırlıkta olduğu bir yerdi.
1989-1990'da Moldova'da Romence'nin resmi dil yapılması ve Romanya ile birleşme tartışmaları, Transdinyester'deki Rusça konuşan nüfusta kaygı yarattı. Bölge, 1990'da Moskova'ya bağlı kalmak isteyen bir cumhuriyet ilan etti. Moldova 1991'de bağımsızlığını ilan ettiğinde, Transdinyester ondan ayrılmayı seçti.
1992 savaşı ve dondurulma
- Mar-Tem 1992 Moldova güçleri ile Transdinyester milisleri arasında çatışmalar yaşandı; Rusya'nın 14. Ordusu ayrılıkçıların yanında yer aldı. Yaklaşık bin kişi hayatını kaybetti.
- Tem 1992 Rusya ile Moldova arasında ateşkes anlaşması imzalandı; Rus, Moldovalı ve Transdinyesterli askerlerden oluşan ortak barış gücü kuruldu.
- 1999 Rusya, AGİT İstanbul Zirvesi'nde askerlerini ve mühimmatını bölgeden çekmeyi taahhüt etti; bu taahhüt büyük ölçüde yerine getirilmedi.
- 2003 Rusya'nın federal çözüm önerisi (Kozak Planı), son anda Moldova tarafından reddedildi.
- 2006 Transdinyester'de yapılan referandumda Rusya'ya katılma yönünde oy kullanıldı; uluslararası toplum sonucu tanımadı.
Ukrayna savaşından sonra
Rusya'nın 2022'de Ukrayna'ya saldırması, Transdinyester'in konumunu kökten değiştirdi. Bölge Ukrayna ile Moldova arasında sıkıştı; Rusya ile kara bağlantısı tamamen kesildi. Ukrayna'nın sınırı kapatması ve Moldova'nın AB yoluna girmesi, Tiraspol'ün manevra alanını daralttı.
Ocak 2025'te Rusya'nın Ukrayna üzerinden gaz sevkiyatını durdurması, Transdinyester'de ağır bir enerji krizine yol açtı. Yıllardır neredeyse ücretsiz Rus gazıyla ayakta duran bölge ekonomisi ve Moldova'nın elektriğinin önemli bir kısmını üreten Kuçurgan santrali ciddi şekilde etkilendi. Kriz, bölgenin Rusya'ya bağımlılığını ve kırılganlığını açıkça gösterdi.
Gagavuzya: Farklı bir model
Moldova'nın güneyinde, Türk kökenli ve Ortodoks Hristiyan olan Gagavuzların yaşadığı Gagavuzya da Sovyetlerin dağılma döneminde bağımsızlık ilan etmişti. Ancak bu mesele farklı bir yoldan çözüldü: 1994'te Moldova Anayasası çerçevesinde Gagavuzya'ya geniş bir özerklik tanındı. Türkiye, bu sürecin barışçıl biçimde sonuçlanmasında önemli bir rol oynadı ve bugün Gagavuzya'ya kalkınma, eğitim ve kültür alanlarında kapsamlı destek sağlıyor. Gagavuzya modeli, bölgesel özerkliğin toprak bütünlüğü içinde nasıl sağlanabileceğine dair önemli bir örnek olarak gösteriliyor.
Sonuç
Transdinyester, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından geriye kalan "dondurulmuş çatışmaların" en eskilerinden biri. Uzun yıllar Rusya'nın bölgedeki nüfuzunun aracı olarak varlığını sürdürdü; ancak Ukrayna savaşı ve enerji krizi, bu modelin sürdürülebilirliğini sorgulatıyor. Bölgenin geleceği, Moldova'nın AB yolculuğuna ve savaşın nasıl sona ereceğine bağlı.
Sık sorulan sorular
Transdinyester'i hangi ülkeler tanıyor?
Hiçbir BM üyesi ülke tanımıyor. Rusya bile resmi olarak tanımamakla birlikte bölgeyi ekonomik ve askeri olarak destekliyor.
Transdinyester'de Rus askeri var mı?
Evet. 1992'den bu yana bölgede 'barış gücü' ve Kolbasna'daki büyük mühimmat deposunu koruyan 'Rus Kuvvetleri Operasyonel Grubu' bulunuyor.
Gagavuzya ile Transdinyester aynı şey mi?
Hayır. Gagavuzya, Moldova'nın güneyinde Türk kökenli Ortodoks Hristiyan Gagavuzların yaşadığı ve 1994'te Moldova Anayasası çerçevesinde özerklik kazanan bir bölgedir. Transdinyester ise Moldova'nın kontrolü dışında, tanınmamış bir yapıdır.
5+2 formatı nedir?
Transdinyester meselesinin çözümü için oluşturulan müzakere formatıdır: Moldova ve Transdinyester taraf, Rusya, Ukrayna ve AGİT arabulucu, ABD ve AB gözlemcidir. Ukrayna savaşından sonra işlevsiz kaldı.
Moldova AB'ye katılabilir mi?
Moldova 2022'de AB aday ülkesi oldu ve 2024'te müzakereler başladı. Transdinyester meselesinin çözülmemiş olması, üyelik sürecindeki en önemli sorulardan biri.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.