Kudüs'ün Statüsü Neden Bu Kadar Tartışmalı?
Bir kilometrekareden biraz büyük surlarla çevrili bir eski şehir. İçinde Mescid-i Aksa, Kubbetü's-Sahra, Ağlama Duvarı ve Kutsal Kabir Kilisesi var. Kudüs, dünyada hiçbir şehrin taşımadığı kadar ağır bir anlamı taşıyor ve statüsü İsrail-Filistin meselesinin en hassas düğümü.
BM'nin 1947 taksim planı Kudüs'ün uluslararası statüde kalmasını öngörüyordu. 1948 savaşından sonra şehir bölündü: Batı Kudüs İsrail'in, Doğu Kudüs ve Eski Şehir Ürdün'ün kontrolüne geçti. İsrail 1967'de Doğu Kudüs'ü işgal etti, 1980'de çıkardığı yasayla tüm Kudüs'ü 'bölünmez başkent' ilan etti. BM Güvenlik Konseyi bu ilhakı geçersiz saydı. Uluslararası toplumun büyük çoğunluğu Doğu Kudüs'ü işgal altındaki toprak kabul ediyor; Filistinliler burayı gelecekteki devletlerinin başkenti olarak görüyor. ABD'nin 2018'de büyükelçiliğini Kudüs'e taşıması tartışmayı yeniden alevlendirdi.
Kudüs'ün Eski Şehri'ni çevreleyen surlar, 16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman'ın emriyle yeniden inşa edildi. Osmanlı 400 yıl boyunca şehri yönetti ve farklı dinlerin kutsal mekânları arasındaki hassas dengeyi koruyan "statüko" düzenini kurdu. Bugün de Kudüs'teki tartışmaların önemli bir bölümü, bu dengenin korunup korunamayacağı etrafında dönüyor.
Üç din için kutsal şehir
- Müslümanlar için: Mescid-i Aksa, İslam'ın ilk kıblesi ve Mescid-i Haram ile Mescid-i Nebevi'den sonra üçüncü kutsal mescidi. Kubbetü's-Sahra, Hz. Muhammed'in Miraç'a yükseldiğine inanılan kayanın üzerinde yükseliyor.
- Yahudiler için: Tapınak Tepesi, antik Yahudi tapınaklarının bulunduğu yer olarak kabul ediliyor. Ağlama Duvarı (Batı Duvarı), bu tapınağın kalıntısı sayılıyor.
- Hristiyanlar için: Kutsal Kabir Kilisesi, Hz. İsa'nın çarmıha gerildiği ve gömüldüğü yer olarak kabul ediliyor.
1947'den 1967'ye: Bölünmüş şehir
BM'nin 1947 taksim planı, Kudüs'ü ne Yahudi ne Arap devletine bırakmayı, uluslararası bir yönetim (corpus separatum) altında tutmayı öngörüyordu. Ancak 1948 savaşı bu planı uygulanamaz kıldı. Savaş sonunda şehir ikiye bölündü: Batı Kudüs İsrail'in, Eski Şehir dahil Doğu Kudüs Ürdün'ün kontrolüne geçti. İsrail 1950'de Batı Kudüs'ü başkent ilan etti.
1967 ve sonrası
- Haz 1967 Altı Gün Savaşı'nda İsrail Doğu Kudüs'ü ele geçirdi ve şehrin sınırlarını genişleterek kendi hukukunu uygulamaya başladı.
- 1980 İsrail Meclisi, "birleşik ve bütün Kudüs İsrail'in başkentidir" diyen temel yasayı kabul etti. BM Güvenlik Konseyi 478 sayılı kararla bu yasayı geçersiz saydı; ülkeler büyükelçiliklerini Kudüs'ten çekti.
- 1993 Oslo Anlaşması'nda Kudüs'ün statüsü "nihai statü müzakerelerine" bırakıldı.
- 2017-2018 ABD, Kudüs'ü İsrail'in başkenti olarak tanıdı ve büyükelçiliğini taşıdı. BM Genel Kurulu bu kararı geçersiz sayan karar tasarısını büyük çoğunlukla kabul etti; Türkiye, İslam İşbirliği Teşkilatı'nın olağanüstü zirvesine ev sahipliği yaparak Doğu Kudüs'ün Filistin'in başkenti olarak tanınması çağrısına öncülük etti.
Mescid-i Aksa ve statüko
Harem-i Şerif (Tapınak Tepesi) alanında 1967'den sonra da Osmanlı'dan kalma statüko korundu: Alanın yönetimi Ürdün'e bağlı Kudüs İslami Vakıflar İdaresi'nde; yalnızca Müslümanlar ibadet edebiliyor, gayrimüslimler belirli saatlerde ziyaretçi olarak giriyor. Son yıllarda İsrail'deki bazı grupların alanda ibadet etme girişimleri ve güvenlik güçlerinin uygulamaları, Filistinliler ve Müslüman dünyası tarafından statükonun ihlali olarak görülüyor ve tekrar eden gerginliklere yol açıyor.
Yerleşimler ve demografi
1967'den bu yana Doğu Kudüs ve çevresinde kurulan yerleşim mahalleleri, şehrin demografik dengesini değiştirdi. Doğu Kudüs'te yaşayan Filistinlilerin büyük çoğunluğu İsrail vatandaşı değil, "daimi ikamet" statüsünde; bu statü belirli koşullarda iptal edilebiliyor. Şeyh Cerrah ve Silvan gibi mahallelerdeki tahliye davaları, uluslararası kamuoyunun gündemine defalarca taşındı.
Filistin ve uluslararası toplumun çoğunluğu
- Doğu Kudüs işgal altındaki topraktır; ilhak geçersizdir.
- Doğu Kudüs, gelecekteki Filistin devletinin başkenti olmalı.
- Kutsal mekânlardaki statüko korunmalı.
İsrail'in tezi
- Kudüs, İsrail'in tarihi ve bölünmez başkentidir.
- Şehrin birleşmesi, tüm dinlere ibadet özgürlüğü sağladı.
- Kudüs üzerinde bir bölünme kabul edilemez.
Sonuç
Kudüs'ün statüsü, İsrail-Filistin meselesinin hem en sembolik hem de en çözülmesi zor başlığı. Şehir üzerinde birbirine zıt iddialar bulunuyor, kutsal mekânlar ise her gerginliği bölgesel bir krize dönüştürebilecek bir hassasiyet taşıyor. Kalıcı bir çözüm, büyük ölçüde iki devletli çözümün geleceğine ve kutsal mekânlardaki statükonun korunmasına bağlı.
Sık sorulan sorular
Kudüs kimin başkenti?
İsrail, tüm Kudüs'ü başkenti ilan etmiştir. Filistinliler Doğu Kudüs'ü gelecekteki devletlerinin başkenti olarak görüyor. Ülkelerin büyük çoğunluğu, nihai statü müzakerelerle belirlenene kadar büyükelçiliklerini Tel Aviv'de tutuyor.
Mescid-i Aksa'daki statüko nedir?
Osmanlı döneminden kalan ve 1967'den sonra da sürdürülen düzenlemedir. Buna göre Harem-i Şerif'te yalnızca Müslümanlar ibadet eder, gayrimüslimler belirli saatlerde ziyaret edebilir. Alanın yönetimi Ürdün'e bağlı Kudüs Vakfı'ndadır.
BM Kudüs hakkında ne diyor?
BM Güvenlik Konseyi'nin 478 sayılı kararı (1980), İsrail'in Kudüs'ü başkent ilan eden yasasını geçersiz saymış ve ülkeleri büyükelçiliklerini Kudüs'ten çekmeye çağırmıştır. 2017'de BM Genel Kurulu, ABD'nin Kudüs kararını geçersiz sayan bir karar kabul etti.
Türkiye'nin Kudüs'te temsilciliği var mı?
Türkiye'nin Kudüs'te Filistinlilere yönelik hizmet veren bir başkonsolosluğu bulunuyor. İsrail'deki büyükelçiliği ise Tel Aviv'dedir.
Osmanlı'nın Kudüs'teki mirası nedir?
Bugünkü Kudüs surları Kanuni Sultan Süleyman döneminde yeniden inşa edildi. Şehrin pek çok çeşmesi, vakıf binası ve kutsal mekânların statüsünü belirleyen düzenlemeler Osmanlı döneminden kalmadır.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.