Batı Sahra: Afrika'nın En Uzun Süren Toprak Anlaşmazlığı
Atlas Okyanusu kıyısında, yaklaşık 266 bin kilometrekarelik bir çöl. Fosfat yatakları, zengin balıkçılık sahaları ve 1975'ten beri süren bir statü sorunu. Batı Sahra, BM'nin 'kendi kendini yönetmeyen topraklar' listesinde hâlâ yer alan en büyük bölge.
Batı Sahra, 1884'ten 1975'e kadar İspanyol sömürgesiydi. İspanya çekilirken Fas ve Moritanya bölgeyi talep etti; Fas 1975'te 'Yeşil Yürüyüş'ü düzenledi. Cezayir'in desteklediği Polisario Cephesi ise bağımsızlık için silahlı mücadele başlattı ve 1976'da Sahra Arap Demokratik Cumhuriyeti'ni ilan etti. 1991'de BM gözetiminde ateşkes sağlandı ve referandum vaat edildi, ancak seçmen listeleri konusundaki anlaşmazlıklar nedeniyle referandum yapılamadı. Fas bugün bölgenin yaklaşık üçte ikisini kontrol ediyor ve 2007'den beri Fas egemenliği altında özerklik öneriyor. ABD, Fransa ve İspanya gibi ülkeler son yıllarda Fas'ın planını desteklemeye yöneldi.
Batı Sahra'nın Laayoune şehrinden doğuya gidildiğinde, çölün ortasında yüzlerce kilometre uzanan bir toprak set görülür. Fas'ın 1980'lerde inşa ettiği bu "kum duvarı", bölgeyi ikiye bölüyor. Bir tarafta Fas yönetimi, diğer tarafta bağımsızlık isteyen Polisario Cephesi'nin kontrolündeki çöl. Arada ise 50 yıla yaklaşan bir çözümsüzlük.
İspanyol sömürgesinden 1975'e
Batı Sahra, 1884 Berlin Konferansı döneminde İspanya'nın sömürgesi oldu. 1960'larda BM, bölgeyi sömürgecilikten kurtarılması gereken topraklar listesine aldı ve halkın kendi kaderini tayin hakkını kullanabilmesi için referandum yapılmasını istedi. 1973'te kurulan Polisario Cephesi, İspanya'ya karşı bağımsızlık mücadelesi başlattı.
Ekim 1975'te Uluslararası Adalet Divanı, bölge ile Fas ve Moritanya arasında tarihi bağlar bulunduğunu, ancak bu bağların egemenlik hakkı doğurmadığını ve halkın kendi kaderini tayin hakkının geçerli olduğunu belirten bir danışma görüşü verdi. Fas Kralı II. Hasan ise aynı ay, yaklaşık 350 bin sivilin katıldığı "Yeşil Yürüyüş"ü başlattı. Kasım 1975'te imzalanan Madrid Anlaşmaları'yla İspanya bölgenin yönetimini Fas ve Moritanya'ya bıraktı.
Savaş ve ateşkes
- 1976 Polisario, Sahra Arap Demokratik Cumhuriyeti'ni ilan etti. On binlerce Sahravi, Cezayir'in Tinduf bölgesindeki kamplara sığındı.
- 1979 Moritanya, Polisario ile barış yaparak bölgedeki iddialarından vazgeçti; Fas bu bölgeyi de kontrol altına aldı.
- 1980'ler Fas, kum duvarını inşa ederek Polisario saldırılarını sınırladı.
- 1991 BM gözetiminde ateşkes; referandum düzenlemek için MINURSO kuruldu.
- 2007 Fas, egemenliği altında geniş özerklik öneren planını BM'ye sundu.
- 2020 Polisario ateşkesi sona erdirdiğini açıkladı. Aynı yıl ABD, Fas'ın İsrail ile ilişkilerini normalleştirmesi sürecinde Fas'ın Batı Sahra üzerindeki egemenliğini tanıdı.
- 2022-2025 İspanya, Fransa ve İngiltere gibi ülkeler, Fas'ın özerklik planını en gerçekçi çözüm temeli olarak desteklediklerini açıkladı.
Fas'ın tezi
- Batı Sahra, tarihi bağlarla Fas'ın parçasıdır ("Güney İlleri").
- Fas egemenliği altında geniş özerklik, en gerçekçi çözümdür.
- Fas, bölgeye altyapı ve kalkınma için büyük yatırımlar yaptı.
Polisario ve Cezayir'in tezi
- Sahravi halkı, BM kararlarına uygun bir referandumla bağımsızlığı seçme hakkına sahiptir.
- Fas'ın varlığı işgaldir.
- Bölgenin doğal kaynakları Sahravilerin rızası olmadan kullanılıyor.
Bölgesel etkiler
Batı Sahra meselesi, Fas ile Cezayir arasındaki rekabetin merkezinde yer alıyor. İki ülke arasındaki kara sınırı 1994'ten beri kapalı; Cezayir 2021'de Fas ile diplomatik ilişkilerini kesti. Mesele, Mağrip Birliği'nin işlevsizleşmesinde de belirleyici rol oynadı. Fas, 1984'te Sahra Arap Demokratik Cumhuriyeti'nin üyeliğini protesto ederek Afrika Birliği'nin öncülü olan örgütten ayrılmış, 2017'de Afrika Birliği'ne yeniden katılmıştı.
Sonuç
Batı Sahra, Afrika'nın sömürgecilik sonrası dönemden kalan en uzun süreli statü sorunu. Uluslararası desteğin son yıllarda Fas'ın özerklik planına kayması dengeleri değiştirdi; ancak Polisario ve Cezayir'in itirazları sürdükçe kalıcı bir çözüm uzak görünüyor. Tinduf kamplarında nesiller boyu bekleyen on binlerce Sahravi, bu çözümsüzlüğün insani bedelini ödüyor.
Sık sorulan sorular
Batı Sahra kimin kontrolünde?
Fas, 'kum duvarı' olarak bilinen savunma hattının batısında kalan ve bölgenin yaklaşık üçte ikisini oluşturan alanı kontrol ediyor. Doğudaki seyrek nüfuslu alan Polisario'nun kontrolünde.
Polisario nedir?
1973'te kurulan ve Batı Sahra'nın bağımsızlığını savunan Sahravi hareketidir. Cezayir'in Tinduf bölgesindeki mülteci kamplarından faaliyet gösteriyor ve Cezayir'den destek alıyor.
Sahra Arap Demokratik Cumhuriyeti'ni kimler tanıyor?
Afrika Birliği üyesi olan bu yapıyı, özellikle Afrika ve Latin Amerika'dan çeşitli ülkeler tanıdı; ancak tanıyan ülkelerin bir kısmı zaman içinde tanımayı askıya aldı. BM üyesi değil.
BM referandumu neden yapılmadı?
1991 ateşkesiyle kurulan MINURSO misyonu referandum düzenleyecekti. Ancak kimlerin oy kullanacağı, özellikle 1975 sonrasında bölgeye yerleşenlerin ve kamplardaki nüfusun durumu konusunda Fas ile Polisario uzlaşamadı.
Türkiye'nin tutumu nedir?
Türkiye, meselenin BM süreci çerçevesinde, tarafların kabul edebileceği gerçekçi ve kalıcı bir siyasi çözümle sonuçlandırılmasını destekliyor. Hem Fas hem Cezayir ile yakın ilişkilere sahip olduğu için dengeli bir tutum izliyor.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.