Türk İHA ve SİHA'larının Hikâyesi: Ambargolardan Dünya Liderliğine, Hangi Engeller Nasıl Aşıldı?
1990'larda ABD'den aldığı İHA'larla yetinen, 2000'lerde İsrail'den aldığı Heron'larla sorun yaşayan, ABD'den silahlı İHA satın alamayan Türkiye, bugün dünya silahlı İHA ihracatının lideri. Bu başarının arkasında ambargolar, motor krizleri, kamera yasakları ve yıllar süren deneme-yanılma var.
Bir zamanlar İHA bile alamayan Türkiye, bugün dünya SİHA ihracatının lideri. Bu dönüşüm nasıl gerçekleşti?
Bugün dünyanın pek çok yerinde "Bayraktar" adı, insansız hava araçlarıyla eş anlamlı hâle geldi. Ancak Türkiye'nin bu alandaki başarısı bir gecede gelmedi. Hikâye; yurt dışından alınan araçlarla yaşanan hayal kırıklıklarıyla, satın alınamayan sistemlerle ve tek tek aşılan teknik engellerle dolu. Bu haberde Türk İHA ve SİHA'larının geçmişten bugüne yolculuğunu anlatıyoruz.
İhtiyaç: Terörle mücadelede gökyüzündeki göz
Türkiye'nin insansız hava araçlarına ihtiyacı, özellikle 1990'larda PKK'ya karşı yürütülen mücadelede ortaya çıktı. Dağlık ve geniş bir coğrafyada terörist gruplarını izlemek için sürekli havada kalabilen gözetleme araçları gerekiyordu. Türkiye bu dönemde ABD'den GNAT-750 gibi insansız hava araçları satın aldı, ancak bu araçlar hem sayıca hem de kabiliyet olarak ihtiyacı karşılamaktan uzaktı.
Heron krizi ve satılmayan Predator'lar
2000'lerde Türkiye, İsrail'den Heron insansız hava araçları satın aldı. Ancak süreç sorunlarla doldu: Teslimatlar gecikti, araçların bazı sistemleri beklenen performansı göstermedi ve bakım için İsrail'e bağımlılık sürdü. 2010'daki Mavi Marmara baskınının ardından Türkiye-İsrail ilişkilerinin kopması, bu bağımlılığı daha da sorunlu hâle getirdi.
Türkiye aynı dönemde ABD'den silahlı Predator ve Reaper insansız hava araçları almak istedi. Ancak ABD Kongresi'ndeki itirazlar nedeniyle bu talepler karşılanmadı. Bu tecrübeler, Türkiye'de güçlü bir kanaat oluşturdu: Kritik savunma teknolojilerinde dışa bağımlılık, en ihtiyaç duyulan anda büyük bir zafiyete dönüşebilir.
Yerli üretimin doğuşu
- 2000'ler Baykar, mini İHA'larla başladığı çalışmalarını taktik sınıfa taşıdı. TUSAŞ ise orta irtifa uzun havada kalış sınıfındaki Anka projesine başladı.
- 2010 TUSAŞ'ın geliştirdiği Anka ilk uçuşunu gerçekleştirdi.
- 2014 Bayraktar TB2 test uçuşlarına başladı.
- Ara 2015 TB2, Roketsan'ın geliştirdiği akıllı mühimmatla ilk atış testini başarıyla tamamladı. Türkiye, silahlı İHA geliştirebilen sayılı ülkeler arasına girdi.
- 2016 TB2'ler Türk Silahlı Kuvvetleri ve emniyet envanterinde terörle mücadelede yoğun şekilde kullanılmaya başlandı.
- Ara 2019 Taarruzi İHA Bayraktar Akıncı ilk uçuşunu yaptı; 2021'de envantere girdi.
- Ara 2022 Jet motorlu insansız savaş uçağı Bayraktar Kızılelma ilk uçuşunu gerçekleştirdi.
- 2023-2024 Kısa pistli gemiden kalkıp inebilen Bayraktar TB3, TCG Anadolu'dan uçuşlara başladı. TUSAŞ'ın jet motorlu Anka-3'ü de ilk uçuşunu yaptı.
Aşılan engeller: Motor, kamera ve ambargolar
Başarı hikâyesinin en zor bölümü, yabancı tedarikçilerin kritik bileşenlerin satışını durdurmasıyla yaşandı:
| Sorun | Ne oldu? | Nasıl aşıldı? |
|---|---|---|
| Kamera ve hedefleme sistemi | Kanada, 2020 Karabağ savaşının ardından TB2'lerde kullanılan optik sistemlerin ihracatını durdurdu. | ASELSAN'ın geliştirdiği yerli elektro-optik sistemler kullanılmaya başlandı. |
| Motor | Avrupalı bir üretici, 2020'de TB2'lerde kullanılan motorların teslimatını durdurdu. | Yerli motor çalışmaları hızlandırıldı; TEI ve Baykar'ın ortaklıklarıyla alternatif motorlar devreye alındı. |
| Mühimmat | Yabancı akıllı mühimmatlara erişim sınırlıydı. | Roketsan ve diğer yerli firmalar, İHA'lar için özel olarak tasarlanmış hafif ve hassas mühimmatlar geliştirdi. |
| Uydu haberleşmesi | Uzun menzilli görevler için yabancı uydulara bağımlılık vardı. | Türksat uyduları üzerinden uydu bağlantısıyla görev yapılabilmesi sağlandı. |
Bu süreçte en önemli faktörlerden biri, Ar-Ge'ye yapılan uzun soluklu yatırım ve hızlı test kültürü oldu. Geliştirilen araçlar sahada kullanıldıkça ortaya çıkan sorunlar hızla düzeltildi, yeni versiyonlar kısa aralıklarla üretildi. Savunma Sanayii Başkanlığı'nın yerli üretimi önceleyen tedarik politikası da şirketlerin büyümesine zemin hazırladı.
Sahada kanıtlanan başarı
Türk İHA'larının dünyada tanınmasını sağlayan şey, sahadaki performansları oldu:
- Terörle mücadele: 2016'dan itibaren yurt içinde ve sınır ötesindeki operasyonlarda İHA'lar, terör örgütlerinin hareket alanını ciddi şekilde daralttı.
- İdlib (2020): Bahar Kalkanı Harekâtı'nda Türk İHA'ları, Suriye rejim güçlerine karşı yoğun şekilde kullanıldı. Bu harekât, dünyada İHA'ların toplu ve koordineli kullanımının ilk örneklerinden biri olarak incelendi.
- Libya (2019-2020): Türkiye'nin desteklediği Trablus hükümetinin kullandığı İHA'lar, Hafter güçlerinin Trablus kuşatmasının kırılmasında önemli rol oynadı.
- Karabağ (2020): 44 gün süren savaşta Azerbaycan'ın kullandığı TB2'ler, Ermenistan'ın zırhlı araçlarına ve hava savunma sistemlerine karşı etkili oldu. Savaşın görüntüleri dünya kamuoyunda büyük ilgi gördü.
- Ukrayna (2022): Rus işgalinin ilk haftalarında Ukrayna'nın kullandığı TB2'ler sembolik bir önem kazandı. Savaşın ilerleyen aşamalarında Rus hava savunmasının güçlenmesiyle TB2'lerin rolü daha sınırlı hâle geldi.
Dünya liderliği
Sahadaki performans, ihracatı da beraberinde getirdi. Baykar, 2025'te 2,2 milyar dolarlık ihracatla dünya silahlı İHA ihracat pazarının lideri oldu. Şirketin TB2 için 36, Akıncı için 16 ülkeyle ihracat anlaşması bulunuyor. Baykar, İtalya'da Leonardo ile ortak şirket kurdu; Kızılelma için Endonezya ile ilk ihracat anlaşmasını imzaladı. TUSAŞ'ın Anka ailesi de farklı ülkelere ihraç edildi.
Başarının sırları
- Ambargoların yarattığı zorunluluk, yerli üretimi hızlandırdı.
- Sahada test ve hızlı geliştirme döngüsü uygulandı.
- Fiyat-performans dengesi ve hızlı teslimat ihracatta avantaj sağladı.
- Devletin uzun vadeli desteği ve yerli tedarik önceliği belirleyici oldu.
Hâlâ çözülmesi gerekenler
- Bazı motor ve elektronik bileşenlerde dış tedarik tamamen bitmedi.
- Gelişmiş hava savunması ve elektronik harp, klasik İHA'ların etkinliğini azaltıyor.
- Ucuz kamikaze dronların yaygınlaşması, rekabeti hızla değiştiriyor.
Sonuç
Türk İHA'larının hikâyesi, dışa bağımlılığın yarattığı sıkıntıların bir fırsata dönüştürülebileceğini gösteren en çarpıcı örneklerden biri. Bir zamanlar satın alamadığı teknolojiyi bugün dünyaya satan Türkiye için yeni hedef; jet motorlu insansız savaş uçakları, insanlı-insansız ortak uçuş ve tamamen yerli motorlarla bu liderliği korumak. Ayrıntılar için Baykar'ın Avrupa açılımı ve savunma ihracatı rekorları haberlerimize göz atabilirsiniz.