Uygur Türkleri Meselesi Neden Uluslararası Gündemde?
Kaşgar'ın tarihi çarşıları, Türk dünyasının ortak hafızasının bir parçası. Bugün Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde yaşayan Uygur Türklerine yönelik politikalar, insan hakları alanındaki en ciddi uluslararası tartışmalardan birine dönüştü.
Uygur Türkleri, Çin'in kuzeybatısındaki Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde (Uygurların ve Türk dünyasının kullandığı adıyla Doğu Türkistan) yaşayan Müslüman bir Türk halkı. Bölge 1949'dan beri Çin Halk Cumhuriyeti yönetiminde. 2017'den itibaren Çin, 'aşırıcılıkla mücadele' adı altında yüz binlerce Uygur ve diğer Müslüman toplulukların tutulduğu tesisler kurdu. Çin bu tesisleri gönüllü 'mesleki eğitim merkezleri' olarak tanımlıyor ve 2019'da kapatıldığını açıkladı. BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nin 2022 raporu, bölgede ciddi insan hakları ihlalleri yaşandığını ve bunların insanlığa karşı suç oluşturabileceğini belirtti. Türkiye, Uygur Türklerinin haklarına saygı gösterilmesi çağrısı yaparken Çin'in toprak bütünlüğünü de tanıyor.
Kaşgar'da doğup büyüyen Kaşgarlı Mahmud, 11. yüzyılda Türk dillerinin ilk kapsamlı sözlüğü olan Divanü Lügati't-Türk'ü yazdı. Uygur Türkleri, Türk dünyasının bu ortak kültürel mirasının en eski taşıyıcılarından. Bugün ise Uygurların yaşadığı bölge, Çin ile Batı arasındaki en sert insan hakları tartışmalarından birinin merkezinde.
Tarihi arka plan
Bugünkü Sincan bölgesi, tarih boyunca Göktürkler, Uygur Kağanlığı, Karahanlılar ve Çağatay Hanlığı gibi Türk devletlerinin hâkimiyet alanında yer aldı. 18. yüzyılda Çin'in Qing Hanedanı bölgeyi kontrol altına aldı ve 1884'te "Sincan" (yeni sınır) adıyla bir eyalet kurdu. 20. yüzyılın ilk yarısında bölgede iki kez kısa ömürlü "Doğu Türkistan Cumhuriyeti" ilan edildi (1933 ve 1944). 1949'da bölge Çin Halk Cumhuriyeti'nin kontrolüne geçti ve 1955'te Sincan Uygur Özerk Bölgesi kuruldu.
Artan gerilim
- 1950 sonrası Han Çinlilerinin bölgeye yerleştirilmesi; bölgenin demografik yapısında büyük değişim.
- 1990'lar Barin ve Gulca olayları; dini faaliyetlere yönelik kısıtlamalar.
- Tem 2009 Urumçi'de etnik çatışmalar; resmi verilere göre yaklaşık 200 kişi hayatını kaybetti.
- 2013-2014 Pekin, Kunming ve Urumçi'de sivillere yönelik saldırılar; Çin "halk savaşı" adıyla terörle mücadele kampanyası başlattı.
- 2017 sonrası Gözaltı ve "eğitim" tesisleri ağının genişlemesi; yaygın gözetim sistemleri.
- 2019 Çin, eğitim merkezlerindeki "öğrencilerin mezun olduğunu" açıkladı.
- Ağu 2022 BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği raporu yayımlandı.
Tartışmanın boyutları
| Konu | İddialar ve raporlar | Çin'in açıklaması |
|---|---|---|
| Tesisler | Yüz binlerce, bazı tahminlere göre bir milyondan fazla kişinin keyfi olarak tutulduğu iddiası | Gönüllü mesleki eğitim ve aşırıcılıkla mücadele merkezleri |
| Din ve kültür | Cami yıkımları, dini uygulamalara ve Uygurca eğitime kısıtlamalar | Din özgürlüğü korunuyor; yalnızca aşırıcılıkla mücadele ediliyor |
| Çalışma | Pamuk ve güneş paneli tedarik zincirlerinde zorla çalıştırma iddiaları | İstihdam programları gönüllü ve yoksullukla mücadele amaçlı |
| Nüfus | Doğum oranlarında sert düşüş ve zorla doğum kontrolü iddiaları | Aile planlaması politikaları tüm vatandaşlara eşit uygulanıyor |
ABD 2021'de durumu "soykırım" olarak nitelendirdi ve Sincan'dan ithalatı kısıtlayan bir yasa çıkardı; bazı Batılı parlamentolar da benzer kararlar aldı. AB 2021'de Çinli yetkililere yaptırım uyguladı. Buna karşılık Müslüman çoğunluklu ülkelerin önemli bir kısmı dahil birçok ülke, BM'de Çin'in tutumunu destekleyen ortak açıklamalara imza attı.
Sonuç
Uygur meselesi, Çin'in yükselişi, insan hakları ve uluslararası güç rekabetinin kesiştiği bir dosya. BM raporu ve bağımsız araştırmalar ciddi ihlallere işaret ederken, Çin bu iddiaları reddediyor ve bölgede bağımsız erişim sınırlı kalıyor. Uygur Türklerinin kimliklerini ve haklarını koruyabilmesi, uluslararası toplumun bu konudaki tutarlılığına bağlı.
Sık sorulan sorular
Uygur Türkleri kimdir?
Orta Asya'nın en köklü Türk halklarından biridir. Uygurca, Türk dillerinin Karluk grubunda yer alır ve Özbekçeye yakındır. Uygurların büyük çoğunluğu Sincan'da yaşıyor; Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye'de de önemli topluluklar bulunuyor.
Sincan'da kaç Uygur yaşıyor?
Çin'in resmi nüfus sayımına göre Sincan'da 11 milyonu aşkın Uygur yaşıyor. Bölgenin toplam nüfusu 25 milyonu aşıyor ve Han Çinlilerinin oranı son 70 yılda büyük ölçüde arttı.
BM raporu ne diyor?
BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nin Ağustos 2022 raporu, Sincan'da keyfi gözaltılar, işkence iddiaları ve dini ile kültürel hakların kısıtlanması gibi 'ciddi insan hakları ihlalleri' yaşandığını ve bunların uluslararası suçlar, özellikle insanlığa karşı suçlar oluşturabileceğini belirtti. Çin raporu reddetti.
Çin ne diyor?
Çin, Sincan'daki politikaların terörizm ve aşırıcılıkla mücadele, yoksulluğun azaltılması ve kalkınma amaçlı olduğunu; eğitim merkezlerinin gönüllü olduğunu ve öğrencilerin mezun olduğunu belirtiyor. Batı'nın iddialarını Çin'in iç işlerine müdahale olarak nitelendiriyor.
Türkiye'nin tutumu nedir?
Türkiye, Uygur Türklerinin Çin vatandaşları olarak temel haklarına ve kültürel kimliklerine saygı gösterilmesini istiyor; aynı zamanda Çin'in toprak bütünlüğünü ve 'Tek Çin' ilkesini kabul ediyor. Türkiye'de on binlerce Uygur yaşıyor.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.