Irak Türkmenleri: Siyasi Temsil Sorunu Neden Sürüyor?
Telafer'den Kerkük'e, Erbil'den Tuzhurmatu'ya uzanan bir hat boyunca yaşayan Irak Türkmenleri, ülkenin üçüncü büyük etnik topluluğu. Ama Irak'ın Arap ve Kürt eksenli siyasetinde temsil edilme mücadelesi veriyorlar.
Irak Türkmenleri, Selçuklu döneminden itibaren bölgeye yerleşen Oğuz Türklerinin torunları. Kuzey Irak'ta Telafer'den Erbil, Kerkük, Tuzhurmatu ve Diyala'ya uzanan 'Türkmeneli' olarak adlandırılan bölgede yaşıyorlar. Nüfuslarının Irak nüfusunun yüzde 5-10'u arasında olduğu tahmin ediliyor, ancak resmi sayım yapılmadığı için kesin rakam tartışmalı. 1959 Kerkük katliamı, Baas döneminin Araplaştırma politikaları, 2003 sonrası Kerkük'teki demografik değişim ve 2014'te IŞİD'in Türkmen bölgelerine saldırıları, Türkmenlerin en ağır deneyimleri oldu. Bugün Irak Türkmenleri, Kerkük'ün yönetiminde ve Irak siyasetinde nüfuslarıyla orantılı temsil talep ediyor.
Kerkük Kalesi'nin eteklerindeki eski çarşıda Türkmence konuşan esnaf, Osmanlı'dan kalma hanlar ve hamamlar, bölgenin Türk izlerini bugün de taşıyor. Irak Türkmenleri için Kerkük yalnızca bir şehir değil, kimliklerinin merkezi. Ama Irak'ın çalkantılı yüzyılında bu topluluk, defalarca ağır bedeller ödedi.
Selçuklu'dan Osmanlı'ya
Türkmenlerin bölgeye yerleşimi, 11. yüzyılda Selçuklu döneminde başladı ve Atabeylikler, Akkoyunlu ve Karakoyunlu dönemlerinde yoğunlaştı. Osmanlı döneminde Türkmenler, Musul vilayetinin idari ve ticari hayatında önemli bir rol oynadı. 1926'da Musul'un Irak'a bırakılmasıyla Türkmenler, yeni kurulan Irak devletinin vatandaşı oldu; ancak Lozan'da Türkiye'nin dile getirdiği bölge halkının iradesi hiçbir zaman sorulmadı. Ayrıntılar için Musul ve Kerkük meselesi yazımıza göz atabilirsiniz.
Acılarla dolu bir yüzyıl
- 1924 Kerkük'te İngiliz komutasındaki Asuri birliklerinin Türkmenlere yönelik saldırıları.
- 1946 Gavurbağı'nda grev yapan işçilere yönelik şiddet.
- Tem 1959 Kerkük katliamı: Türkmen ileri gelenleri hedef alındı.
- 1970'ler-1990'lar Baas yönetiminin Kerkük ve çevresinde uyguladığı Araplaştırma politikaları; Türkmen ve Kürtlerin topraklarının ve kimliklerinin değiştirilmesi.
- 1980 Türkmen liderlerin idamı.
- 1991 Altunköprü'de Türkmenlere yönelik katliam.
- 2003 sonrası Saddam'ın devrilmesiyle Kerkük'te yeni bir demografik ve siyasi rekabet başladı.
- 2014 IŞİD Telafer'i ele geçirdi; Amirli kuşatması; binlerce Türkmen yerinden edildi.
- 2017 Telafer IŞİD'den kurtarıldı; Kerkük merkezi hükümetin kontrolüne geçti.
Siyasi temsil sorunu
Irak'ta 2003 sonrası kurulan siyasi sistem, büyük ölçüde Şii Arap, Sünni Arap ve Kürt toplulukları arasındaki güç paylaşımına dayanıyor. Türkmenler bu denklemde çoğu zaman dışarıda kaldı:
- Türkmenler, Sünni ve Şii olarak mezhepsel çizgide bölündü; bu durum ortak siyasi hareket kabiliyetini zayıflattı.
- Kerkük il meclisinde ve yönetiminde nüfuslarıyla orantılı temsil edilmediklerini savunuyorlar.
- Resmi bir nüfus sayımının yapılmaması, Türkmen nüfusunun gerçek büyüklüğünü tartışmalı bırakıyor.
- Türkmence eğitim ve kültürel haklar anayasal olarak tanınsa da uygulamada eksiklikler bulunuyor.
2023 Kerkük il meclisi seçimleri ve sonrasında yaşanan yönetim tartışmaları, Türkmenlerin temsil talebini yeniden gündeme getirdi.
Sonuç
Irak Türkmenleri, bin yıla yaklaşan bir tarihe sahip olmalarına rağmen modern Irak'ta varlıklarını koruma mücadelesi veren bir topluluk. Kerkük'ün geleceği, Türkmenlerin siyasi temsili ve güvenliği, Irak'ın çok kimlikli yapısının ne ölçüde korunabileceğinin de göstergesi olacak.
Sık sorulan sorular
Irak Türkmenleri kimdir?
Kuzey Irak'ta yaşayan, Oğuz Türklerinden gelen ve Türkiye Türkçesine yakın bir lehçe konuşan Türk topluluğudur. Sünni ve Şii Türkmenler bulunuyor.
Türkmeneli neresi?
Irak Türkmenlerinin yoğun olarak yaşadığı, Suriye sınırındaki Telafer'den Musul, Erbil, Kerkük, Selahaddin ve Diyala'ya uzanan bölgeye verilen addır.
1959 Kerkük katliamı nedir?
Temmuz 1959'da Irak'ın devrim sonrası döneminde Kerkük'te Türkmen ileri gelenlerine yönelik saldırılarda onlarca Türkmen hayatını kaybetti. Bu olay Türkmen hafızasında derin bir travma olarak yer alıyor.
IŞİD Türkmenlere ne yaptı?
2014'te IŞİD, Telafer'i ele geçirdi; çok sayıda Türkmen hayatını kaybetti, kaçırıldı veya bölgeden göç etmek zorunda kaldı. Amirli kasabası aylarca kuşatma altında kaldı.
Irak Türkmen Cephesi nedir?
1995'te kurulan ve Irak Türkmenlerinin en büyük siyasi çatı örgütü olan partidir. Türkiye ile yakın ilişkileri bulunuyor.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.