Heybeliada Ruhban Okulu Neden 1971'den Beri Kapalı?
İstanbul'un Heybeliada'sında, Ümit Tepesi'nde duran tarihi bina, yarım asrı aşkın süredir öğrencisini bekliyor. Okulun yeniden açılması meselesi, din özgürlüğü, Türk hukuku ve Ege'nin öbür yakasındaki Türklerin hakları arasında sıkışmış bir dosya.
Heybeliada Ruhban Okulu, 1971'de özel yükseköğretim kurumlarının devletleştirilmesini öngören düzenleme kapsamında eğitime kapatıldı; bu kural ülkedeki tüm özel yükseköğretim kurumlarına uygulanmıştı. Okulun yeniden açılması için Türkiye, Yunanistan'daki Batı Trakya Türklerinin müftülerini seçme hakkı ve vakıf sorunları gibi konularda mütekabiliyet beklediğini, okulun Türk yükseköğretim mevzuatına uygun bir formülle açılabileceğini belirtiyor. Fener Rum Patrikhanesi, Yunanistan ve ABD ise okulun din özgürlüğü kapsamında ön koşulsuz açılmasını talep ediyor.
Marmara'nın Prens Adaları'ndan Heybeliada'da, adanın en yüksek tepelerinden birinde, kırmızı kiremitli büyük bir bina yükselir. Burası 1844'ten 1971'e kadar Ortodoks din adamı yetiştiren Heybeliada Ruhban Okulu'dur. Dünya Ortodoks liderlerinin önemli bir kısmı bu okulun sıralarından geçti. 1971'den bu yana okulun sınıfları boş; ama mesele Türk-Yunan ilişkilerinden ABD-Türkiye görüşmelerine kadar pek çok masada konuşulmaya devam ediyor.
Okulun kısa tarihçesi
Okul, Fener Rum Patrikhanesi tarafından Heybeliada'daki Aya Triada Manastırı'nın arazisinde kuruldu. Osmanlı döneminde ve Cumhuriyet'in ilk yarım asrında faaliyetini sürdürdü. Fener Rum Patrikhanesi, Türk hukukuna göre Türkiye'deki Rum Ortodoks vatandaşların dini lideri olarak faaliyet gösteren bir kurum; Patrik'in Türk vatandaşı olması gerekiyor. Okulun asıl işlevi de Patrikhaneye ve Türkiye'deki Rum toplumuna din adamı yetiştirmekti.
1971'de ne oldu?
1971'de Türkiye'de özel yükseköğretim kurumlarına ilişkin önemli bir hukuki değişiklik yaşandı. Anayasa Mahkemesi'nin kararı ve ardından yapılan düzenlemelerle, yükseköğretimin yalnızca devlet tarafından verilebileceği ilkesi benimsendi; özel yüksekokullar devlet üniversitelerine bağlandı. Bu düzenleme yalnızca Heybeliada'yı değil, ülkedeki tüm özel yüksekokulları kapsıyordu. Heybeliada Ruhban Okulu ise bir devlet üniversitesine bağlanmayı kabul etmedi ve yükseköğretim düzeyindeki faaliyetine son verdi.
Türkiye'nin resmi tutumu, okulun "kapatılmadığı", genel bir yasal düzenlemenin sonucu olarak bu statüde kaldığı yönünde. Patrikhane ve Yunanistan ise sonuç itibarıyla okulun kapalı kaldığını, bunun din eğitimi hakkını kısıtladığını savunuyor.
Mütekabiliyet ve Batı Trakya bağlantısı
Meselenin bu kadar uzun sürmesinin temel nedeni, dosyanın Lozan Antlaşması'nın azınlık hükümleriyle birlikte ele alınması. Lozan, Türkiye'deki gayrimüslim azınlıklar ile Yunanistan'daki Batı Trakya Müslüman Türk azınlığının haklarını aynı çerçevede düzenledi. Türkiye, Heybeliada konusunda adım atılırken Batı Trakya Türklerinin sorunlarının da çözülmesini bekliyor:
- Batı Trakya Türklerinin müftülerini kendilerinin seçmesi; Yunanistan'ın müftüleri devlet eliyle ataması.
- Azınlık vakıflarının yönetimi ve mülkleri üzerindeki kısıtlamalar.
- Azınlık okullarının kapanması ve eğitim sorunları.
- "Türk" adını taşıyan derneklerin kapatılması.
Yunanistan ise bu bağlantıyı kabul etmiyor; din özgürlüğünün bir pazarlık konusu olamayacağını, Türkiye'deki Rum toplumunun haklarının Türk vatandaşlarının hakları olduğunu vurguluyor.
Taraflar ne söylüyor?
Türkiye'nin tezi
- Okul, tüm özel yükseköğretimi kapsayan genel bir hukuki düzenleme nedeniyle bu durumda.
- Okul, Türk yükseköğretim sistemine uygun bir formülle açılabilir.
- Lozan'ın azınlık hükümleri karşılıklıdır; Batı Trakya Türklerinin haklarına da aynı hassasiyet gösterilmelidir.
Patrikhane, Yunanistan ve ABD'nin tezi
- Okulun kapalı olması din özgürlüğü ve din eğitimi hakkına aykırı.
- Türkiye'deki Rum Ortodoks toplumu Türk vatandaşıdır; hakları başka bir ülkedeki gelişmelere bağlanmamalı.
- Okulun yeniden açılması Türkiye'nin uluslararası itibarına katkı sağlar.
Gündemdeki yeri
Okulun yeniden açılması, son 30 yılda ABD başkanlarının Türkiye ziyaretlerinde ve AB'nin Türkiye raporlarında düzenli olarak dile getirildi. Türk yetkilileri de farklı dönemlerde, uygun bir formül ve karşılıklı adımlar atılması hâlinde okulun açılmasına sıcak baktıklarını açıkladı. 2004'te Türkiye ve Yunanistan'ın karşılıklı jestler yapması, 2010'da Patrikhanenin Sümela Manastırı'nda ayin düzenlemesine izin verilmesi ve azınlık vakıflarının mülklerinin iadesine yönelik 2008 ve 2011 düzenlemeleri, ilişkilerde olumlu adımlar olarak kayda geçti. Son yıllarda da okulun açılmasına ilişkin açıklamalar zaman zaman gündeme geldi; ancak bugüne kadar resmi bir açılış gerçekleşmedi.
Sonuç
Heybeliada Ruhban Okulu, hukuki bir düzenlemenin sonucu olarak sessizliğe gömülen, ama siyasi anlamı her geçen yıl büyüyen bir mesele. Okulun geleceği, Türk yükseköğretim mevzuatına uygun bir formülün bulunmasına ve Lozan'ın karşılıklılık ruhunun Ege'nin iki yakasında birlikte hayata geçirilmesine bağlı görünüyor.
Sık sorulan sorular
Heybeliada Ruhban Okulu ne zaman kuruldu?
Okul 1844'te Heybeliada'daki Aya Triada Manastırı'nın arazisinde kuruldu. Bugünkü binası 1896'da inşa edildi.
Okul neden kapandı?
1971'de özel yükseköğretim kurumlarının devlet üniversitelerine bağlanmasını öngören düzenleme ve Anayasa Mahkemesi kararı sonrasında okul, yükseköğretim düzeyinde eğitim veremez hâle geldi. Kural yalnızca bu okula değil, tüm özel yükseköğretim kurumlarına uygulandı.
Mütekabiliyet ne demek?
Karşılıklılık ilkesidir. Lozan Antlaşması, Türkiye'deki gayrimüslim azınlıklar ile Yunanistan'daki Müslüman Türk azınlığın haklarını birlikte düzenler. Türkiye, Batı Trakya Türklerinin sorunlarının da aynı ölçüde ele alınmasını bekliyor.
Okul bugün ne için kullanılıyor?
Bina korunuyor, bakımları yapılıyor; zaman zaman toplantı ve etkinliklere ev sahipliği yapıyor. Ancak din adamı yetiştiren yükseköğretim programı bulunmuyor.
Okulun açılması için hangi formüller konuşuldu?
Okulun bir Türk üniversitesine bağlı bir fakülte olarak açılması, vakıf üniversitesi statüsünde düzenlenmesi veya yükseköğretim mevzuatında özel bir düzenleme yapılması gibi seçenekler farklı dönemlerde gündeme geldi.
Bu yazı, konuyla ilgili gelişmeler takip edilerek güncellenmektedir. Son güncelleme: 30 Ekim 2026.